Trái đất sẽ ra sao khi phải nuôi sống 10 tỷ người?

10 tỷ người không chỉ là một con số dân số; đó là bài toán khổng lồ về lương thực, nước, đất đai và khả năng chịu đựng của hành tinh.

Khi dân số thế giới tiến gần mốc 10 tỷ người, câu hỏi lớn không còn đơn giản là “Trái đất có đủ thức ăn hay không?”, mà là chúng ta sẽ phải tổ chức lại toàn bộ hệ thống sản xuất và tiêu dùng như thế nào để nuôi sống từng ấy con người mà không làm suy kiệt chính môi trường sống của mình?

Theo dự báo của Liên Hợp Quốc, dân số thế giới có thể đạt khoảng 10 tỷ người vào giữa thế kỷ XXI và tiếp tục tăng trước khi đạt đỉnh vào khoảng thập niên 2080. Điều đó đồng nghĩa với hàng tỷ con người cần lương thực, nước uống, nhà ở và năng lượng trong một thế giới mà đất canh tác, nước ngọt và các hệ sinh thái tự nhiên đều có giới hạn.

Thách thức đầu tiên nằm trên những cánh đồng. Trong nhiều thế kỷ, con người đã mở rộng diện tích nông nghiệp bằng cách phá rừng, cải tạo đồng cỏ và chuyển đổi các hệ sinh thái tự nhiên. Nhưng cách làm này ngày càng khó tiếp tục. Những khu rừng cuối cùng không thể cứ mãi biến thành ruộng, trong khi đất nông nghiệp hiện có lại phải đối mặt với xói mòn, thoái hóa đất, hạn hán và biến đổi khí hậu.

Vì thế, tương lai của nông nghiệp có thể không phải là chiếm thêm đất, mà là tạo ra nhiều thực phẩm hơn trên cùng một diện tích. Giống cây năng suất cao, tưới tiêu chính xác, cảm biến theo dõi đất, robot nông nghiệp, nhà kính và các hệ thống canh tác trong môi trường được kiểm soát có thể trở thành những công cụ quan trọng. Một cánh đồng trong tương lai có thể được quản lý bằng dữ liệu chi tiết đến từng mét vuông, thậm chí từng cây.

Nhưng năng suất cao không phải toàn bộ câu chuyện.

Con người hiện nay không chỉ sản xuất rất nhiều thức ăn mà còn lãng phí một lượng đáng kể trong quá trình thu hoạch, vận chuyển, bảo quản, chế biến và tiêu dùng. Một phần thực phẩm được sản xuất để rồi không bao giờ đến được bàn ăn. Do đó, một cách để nuôi sống thêm hàng tỷ người là không nhất thiết phải trồng thêm nhiều hơn, mà phải để ít thức ăn bị thất thoát hơn.

Nước sẽ là bài toán thậm chí đáng lo ngại hơn.

Nông nghiệp là một trong những lĩnh vực sử dụng nhiều nước ngọt nhất của nhân loại. Khi dân số tăng và khí hậu thay đổi, những vùng từng có nguồn nước tương đối dồi dào có thể trở nên khô hạn hơn. Các con sông bị khai thác quá mức, tầng nước ngầm suy giảm và những đợt hạn kéo dài có thể khiến việc sản xuất lương thực trở nên khó đoán.

Điều đó khiến những kỹ thuật như tưới nhỏ giọt, tái sử dụng nước, thu gom nước mưa và phát triển các giống cây chịu hạn ngày càng quan trọng. Trong một số khu vực ven biển, khử mặn nước biển cũng có thể đóng vai trò lớn hơn, dù công nghệ này đòi hỏi rất nhiều năng lượng và không phải giải pháp phù hợp cho mọi nơi.

Một thay đổi khác có thể diễn ra ngay trên bàn ăn.

Chăn nuôi quy mô lớn cần đất, nước và thức ăn. Để tạo ra một lượng protein động vật nhất định, con người phải sử dụng cả diện tích đất để trồng thức ăn cho vật nuôi. Vì vậy, khi dân số tăng, chế độ ăn của nhân loại có thể dần thay đổi theo hướng sử dụng nhiều protein thực vật hơn, đồng thời xuất hiện những nguồn protein mới như tảo, nấm, côn trùng hoặc thịt được nuôi trong phòng thí nghiệm.

Điều này không có nghĩa tương lai con người nhất thiết phải từ bỏ thịt. Vấn đề là 10 tỷ người không thể đơn giản nhân rộng mô hình tiêu thụ tài nguyên của những xã hội giàu có hiện nay cho toàn bộ dân số thế giới. Nếu tất cả mọi người đều tiêu thụ tài nguyên với mức rất cao, áp lực lên đất, nước và năng lượng sẽ lớn hơn rất nhiều.

Một trong những nghịch lý lớn nhất của bài toán 10 tỷ người là dân số không phải yếu tố duy nhất quyết định sức ép lên Trái đất. Hai nhóm 10 triệu người có thể tạo ra mức tiêu thụ tài nguyên hoàn toàn khác nhau tùy thuộc vào thu nhập, chế độ ăn, phương tiện đi lại, nhà ở và hệ thống năng lượng mà họ sử dụng.

Vì thế, tương lai của hành tinh sẽ phụ thuộc không chỉ vào có bao nhiêu người, mà còn vào mỗi người tiêu thụ bao nhiêu và hệ thống sản xuất tạo ra lượng chất thải như thế nào.

Năng lượng là mắt xích cuối cùng nối tất cả những vấn đề ấy lại với nhau. Nông nghiệp hiện đại cần nhiên liệu, phân bón, máy móc, kho lạnh và vận chuyển. Nếu năng lượng tiếp tục phụ thuộc chủ yếu vào nhiên liệu hóa thạch, việc nuôi sống thêm hàng tỷ người có thể đồng thời làm gia tăng phát thải khí nhà kính. Ngược lại, điện mặt trời, điện gió, thủy điện, hạt nhân và những công nghệ lưu trữ năng lượng tốt hơn có thể giúp giảm đáng kể lượng carbon của hệ thống lương thực.

Tuy nhiên, một Trái đất 10 tỷ người sẽ không chỉ là một thế giới của những trang trại công nghệ cao. Những khu rừng, vùng đất ngập nước, đồng cỏ và đại dương vẫn phải được bảo vệ vì chúng cung cấp những dịch vụ sinh thái mà con người không dễ dàng thay thế: thụ phấn, điều hòa khí hậu, giữ nước, bảo vệ đất và duy trì đa dạng sinh học.

Bài toán thực sự vì thế không phải là làm thế nào để ép Trái đất sản xuất đủ cho 10 tỷ người, mà là làm thế nào để con người sống trong giới hạn sinh thái của hành tinh. Một nền văn minh thông minh có thể tạo ra nhiều lương thực hơn trên một hecta, sử dụng ít nước hơn, giảm lãng phí và chuyển sang những nguồn năng lượng ít gây tổn hại hơn.

10 tỷ người không nhất thiết đồng nghĩa với một Trái đất cạn kiệt. Nhưng nó sẽ buộc nhân loại phải lựa chọn giữa hai cách phát triển: tiếp tục mở rộng mức tiêu thụ bằng cách lấy thêm tài nguyên từ thiên nhiên, hoặc xây dựng một hệ thống trong đó hiệu quả, tiết kiệm và khả năng tái tạo trở thành nền tảng của sự thịnh vượng.

Cuối cùng, giới hạn của Trái đất có lẽ không nằm ở một con số dân số cố định. Câu hỏi quan trọng hơn là: 10 tỷ người sẽ muốn sống như thế nào trên hành tinh duy nhất mà họ có?

CTV

Tags: Dân số, Trái đất