Ô nhiễm không khí hủy hoại sức khỏe con người như thế nào?

Ô nhiễm không khí không chỉ gây ho, khó thở hay cay mắt mà còn âm thầm làm tổn thương tim, não và nhiều cơ quan, rút ngắn tuổi thọ con người.

Không khí là điều kiện thiết yếu để duy trì sự sống, nhưng nguồn tài nguyên tưởng chừng vô hình này đang trở thành mối đe dọa sức khỏe nghiêm trọng tại nhiều nơi trên thế giới. Khói xe, khí thải công nghiệp, bụi từ công trường, hoạt động đốt nhiên liệu và cháy rừng giải phóng hàng loạt chất ô nhiễm vào môi trường. Đáng lo ngại, những tác động nguy hiểm nhất không phải lúc nào cũng biểu hiện ngay lập tức. Trong khi một số chất gây kích ứng đường hô hấp chỉ sau vài phút tiếp xúc, nhiều chất khác có thể âm thầm thúc đẩy bệnh tim mạch, ung thư và các rối loạn chuyển hóa sau nhiều năm.

Những hạt bụi nhỏ bé có thể đi sâu vào cơ thể

Trong số các chất gây ô nhiễm không khí, bụi mịn PM2.5 được đặc biệt quan tâm vì kích thước cực nhỏ. Đây là những hạt bụi có đường kính không quá 2,5 micromet, nhỏ hơn nhiều lần so với đường kính sợi tóc người. Chúng có thể phát sinh từ khí thải phương tiện giao thông, nhà máy, hoạt động đốt than, đốt rơm rạ và các phản ứng hóa học diễn ra trong khí quyển.

Khi hít thở, những hạt bụi này có thể vượt qua nhiều cơ chế bảo vệ tự nhiên của đường hô hấp, đi sâu đến các phế nang trong phổi. Một phần thành phần hoặc tín hiệu sinh học liên quan đến chúng có thể gây phản ứng viêm, stress oxy hóa và làm rối loạn chức năng tế bào. Các hạt bụi lớn hơn thường bị giữ lại ở mũi, họng hoặc đường hô hấp trên, trong khi bụi mịn có khả năng tiếp cận những vùng sâu hơn của phổi.

PM10, tức các hạt bụi có đường kính không quá 10 micromet, cũng gây hại, đặc biệt đối với hệ hô hấp. Ngoài bụi, không khí ô nhiễm còn có thể chứa ozone tầng mặt đất, nitrogen dioxide, sulfur dioxide, carbon monoxide và các hợp chất hữu cơ độc hại. Mỗi chất có cơ chế tác động riêng, nhưng khi cùng xuất hiện, chúng tạo ra một hỗn hợp phức tạp ảnh hưởng đến sức khỏe con người.

Phổi là tuyến phòng thủ đầu tiên chịu tổn thương

Hệ hô hấp tiếp xúc trực tiếp với không khí nên thường chịu tác động sớm nhất. Khi nồng độ chất ô nhiễm tăng cao, con người có thể xuất hiện các triệu chứng như ho, khò khè, khó thở, đau tức ngực hoặc kích ứng cổ họng. Những người mắc hen suyễn và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) có nguy cơ bị khởi phát hoặc làm trầm trọng thêm các đợt bệnh.

Nếu tiếp xúc kéo dài, ô nhiễm không khí có thể làm suy giảm chức năng phổi, thúc đẩy quá trình viêm mạn tính và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng đường hô hấp. Ở trẻ em, tình trạng này đặc biệt đáng lo ngại vì phổi vẫn đang phát triển. Trẻ sống trong môi trường ô nhiễm lâu dài có thể bị ảnh hưởng đến quá trình phát triển chức năng hô hấp, làm tăng nguy cơ mắc các vấn đề về phổi trong tương lai.

Không chỉ gây bệnh ở người đã có sẵn vấn đề sức khỏe, ô nhiễm không khí còn góp phần làm tăng nguy cơ ung thư phổi. Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xếp ô nhiễm không khí ngoài trời và bụi hạt trong không khí ngoài trời vào nhóm tác nhân gây ung thư ở người. Điều này cho thấy nguy cơ không chỉ nằm ở những đợt khói bụi dày đặc mà còn ở sự phơi nhiễm kéo dài trong cuộc sống thường ngày.
Trái tim và mạch máu cũng bị đe dọa

Một trong những tác động nguy hiểm nhất của ô nhiễm không khí là ảnh hưởng đến hệ tim mạch. Các hạt bụi mịn và những chất gây viêm có thể làm tổn thương lớp tế bào lót bên trong mạch máu, thúc đẩy quá trình xơ vữa động mạch, làm tăng huyết áp và khiến máu dễ hình thành cục đông hơn. Một số thành phần của bụi mịn có thể đi vào tuần hoàn, trong khi các phản ứng viêm bắt nguồn từ phổi cũng lan tỏa đến những cơ quan khác.

Hệ quả là nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ và suy tim có thể gia tăng. Đặc biệt, tác động không chỉ xuất hiện sau nhiều năm tiếp xúc. Những đợt ô nhiễm nghiêm trọng trong thời gian ngắn cũng có thể làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch ở người dễ tổn thương, nhất là người cao tuổi và người đã mắc bệnh tim.

Theo báo cáo State of Global Air 2024, ô nhiễm không khí có liên quan đến khoảng 8,1 triệu ca tử vong trên toàn cầu trong năm 2021. Trong số đó, bệnh tim thiếu máu cục bộ và đột quỵ chiếm phần đáng kể. Những con số này cho thấy ô nhiễm không khí không đơn thuần là vấn đề của phổi mà còn là một trong những yếu tố nguy cơ lớn đối với sức khỏe tim mạch toàn cầu.

Não bộ, thai nhi và quá trình lão hóa

Những ảnh hưởng của ô nhiễm không khí có thể vượt xa hệ hô hấp và tuần hoàn. Các nghiên cứu ngày càng ghi nhận mối liên hệ giữa phơi nhiễm kéo dài với suy giảm nhận thức, một số bệnh thần kinh và nguy cơ sa sút trí tuệ. Tình trạng viêm toàn thân, stress oxy hóa và những thay đổi trong chức năng mạch máu có thể là các cơ chế góp phần gây tổn thương não. Tuy nhiên, mức độ tác động và vai trò riêng biệt của từng chất ô nhiễm vẫn đang được nghiên cứu.

Đối với thai phụ, chất lượng không khí cũng là vấn đề đáng quan tâm. Phơi nhiễm với ô nhiễm không khí có liên quan đến nguy cơ sinh non, trẻ nhẹ cân và một số kết quả bất lợi khác của thai kỳ. Những tác động này đặc biệt đáng lo ngại vì sự phát triển của thai nhi có thể bị ảnh hưởng trong những giai đoạn quan trọng trước khi trẻ chào đời.

Trẻ nhỏ, người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính là những nhóm dễ bị tổn thương hơn cả. Trẻ em hít thở nhiều không khí hơn so với trọng lượng cơ thể và có hệ hô hấp chưa phát triển hoàn thiện. Trong khi đó, người cao tuổi thường có khả năng chống chịu kém hơn trước những tác nhân gây viêm. Với những người mắc hen suyễn, bệnh tim hoặc COPD, một đợt ô nhiễm có thể khiến tình trạng sức khỏe vốn ổn định trở nên nghiêm trọng.

Ô nhiễm không khí không chỉ tồn tại ngoài đường phố

Một quan niệm phổ biến là chỉ cần đóng cửa nhà thì có thể tránh được phần lớn tác hại của không khí ô nhiễm. Trên thực tế, không khí trong nhà cũng có thể chứa nhiều chất gây hại từ khói thuốc lá, bếp đốt nhiên liệu, khói nhang, quá trình nấu nướng, nấm mốc và các nguồn đốt cháy không hoàn toàn. Một số chất ô nhiễm ngoài trời còn có thể xâm nhập vào nhà qua cửa sổ, khe thông gió và các lối ra vào.

Vì vậy, bảo vệ sức khỏe đòi hỏi phải quan tâm đồng thời đến chất lượng không khí bên ngoài lẫn môi trường sống trong nhà. Khi chỉ số chất lượng không khí ở mức xấu, người dân nên hạn chế vận động mạnh ngoài trời, đặc biệt gần đường giao thông đông đúc; sử dụng khẩu trang có khả năng lọc bụi mịn phù hợp khi cần ra ngoài; đồng thời theo dõi thông tin từ các cơ quan quan trắc đáng tin cậy. Máy lọc không khí có bộ lọc phù hợp cũng có thể giúp giảm bụi hạt trong không gian kín nếu được sử dụng và bảo dưỡng đúng cách.

Tuy nhiên, những biện pháp cá nhân chỉ giúp giảm một phần nguy cơ. Giải pháp căn cơ vẫn là kiểm soát nguồn phát thải, phát triển giao thông công cộng sạch hơn, chuyển đổi sang năng lượng ít phát thải, quản lý hoạt động xây dựng và hạn chế đốt rác, đốt phụ phẩm nông nghiệp ngoài trời. WHO nhấn mạnh rằng cải thiện chất lượng không khí cần có sự phối hợp giữa các lĩnh vực năng lượng, giao thông, quy hoạch đô thị và y tế.

Ô nhiễm không khí nguy hiểm bởi tác hại của nó thường tích lũy âm thầm, khó nhận biết và không phân biệt người khỏe mạnh với người đang mắc bệnh. Một bầu trời trong xanh không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với không khí an toàn, cũng như việc không có triệu chứng không có nghĩa cơ thể không chịu ảnh hưởng. Bảo vệ bầu không khí vì thế không chỉ là nhiệm vụ môi trường mà còn là cách phòng ngừa bệnh tật, bảo vệ các thế hệ tương lai và giảm nguy cơ tử vong sớm trên quy mô toàn xã hội.

CTV

Tags: Ô nhiễm môi trường, Sức khỏe