⠀

Nepal đã làm gì để bảo tồn thành công loài hổ?

Từ quốc gia mà loài hổ đứng bên bờ vực tuyệt chủng, Nepal đã trở thành một trong những câu chuyện phục hồi hổ hoang dã đáng chú ý nhất thế giới, nhờ chiến lược bảo tồn kiên trì và quyết liệt.

Nepal đã làm gì để bảo tồn thành công loài hổ?

Trong nhiều thập niên, phân loài hổ Bengal (Panthera tigris tigris) tại Nepal phải đối mặt với hàng loạt mối đe dọa: săn trộm để lấy da và các bộ phận cơ thể, mất môi trường sống, suy giảm con mồi và xung đột với con người. Tuy nhiên, thay vì chỉ tập trung vào việc cấm săn bắn, quốc gia Nam Á này đã xây dựng một mô hình bảo tồn tổng hợp, kết hợp bảo vệ rừng, thực thi pháp luật, nghiên cứu khoa học và sự tham gia của cộng đồng địa phương.

Kết quả nổi bật nhất được ghi nhận vào năm 2022, khi Nepal công bố có 355 cá thể hổ hoang dã, gần gấp ba lần con số 121 cá thể được thống kê năm 2009. Thành tựu này giúp Nepal trở thành quốc gia đầu tiên trong số 13 nước có hổ hoang dã đạt mục tiêu tăng gấp đôi số lượng hổ so với năm 2010 trong khuôn khổ sáng kiến toàn cầu TX2.

Bước đầu tiên của Nepal là xác định bảo tồn hổ phải trở thành ưu tiên quốc gia, chứ không thể chỉ là nhiệm vụ riêng của các vườn quốc gia hay tổ chức môi trường. Năm 2010, tại Hội nghị Thượng đỉnh về hổ ở St. Petersburg (Nga), Nepal cùng 12 quốc gia khác cam kết tăng gấp đôi số lượng hổ hoang dã vào năm 2022. Cam kết này tạo động lực để chính phủ Nepal huy động nguồn lực, hoàn thiện chính sách và phối hợp các cơ quan thực thi pháp luật.

Một cơ chế đáng chú ý là Ủy ban Bảo tồn hổ quốc gia (National Tiger Conservation Committee), do Thủ tướng đứng đầu. Bên cạnh đó, Nepal thành lập các cơ quan chuyên trách kiểm soát tội phạm động vật hoang dã, tăng cường phối hợp từ cấp trung ương đến địa phương. Cách tiếp cận này giúp hoạt động bảo tồn không bị giới hạn trong phạm vi quản lý của ngành lâm nghiệp mà trở thành vấn đề liên quan đến an ninh, pháp luật và phát triển quốc gia.

Một trong những biện pháp quan trọng nhất là chống săn trộm. Trước đây, nạn săn bắt hổ để lấy da, xương và các bộ phận cơ thể phục vụ hoạt động buôn bán trái phép từng đe dọa nghiêm trọng quần thể hổ tại Nepal. Để đối phó, chính phủ tăng cường tuần tra tại các khu bảo tồn, triển khai lực lượng kiểm lâm có vũ trang và xây dựng mạng lưới chia sẻ thông tin giữa các cơ quan chức năng.

Nepal cũng ứng dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả giám sát. Hệ thống tuần tra SMART (Spatial Monitoring and Reporting Tool) cho phép lực lượng bảo vệ rừng ghi nhận vị trí, hoạt động và những dấu hiệu bất thường trong quá trình tuần tra theo thời gian thực. Camera bẫy ảnh, máy bay không người lái, camera giám sát và chó nghiệp vụ được sử dụng để phát hiện hoạt động săn bắt trái phép. Các chiến dịch kiểm tra, truy quét định kỳ tại những khu vực có nguy cơ cao giúp thu hẹp không gian hoạt động của các mạng lưới săn trộm.

Đáng chú ý, Nepal từng duy trì nhiều giai đoạn được công nhận là không có vụ săn trộm động vật hoang dã nghiêm trọng trong những chiến dịch mang tên Zero Poaching. Đây không đơn thuần là kết quả của việc tăng số lượng nhân viên tuần tra, mà còn nhờ sự phối hợp giữa lực lượng kiểm lâm, cảnh sát, chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư.

Tuy nhiên, bảo vệ hổ mà không bảo vệ nơi sinh sống của chúng sẽ không thể mang lại kết quả lâu dài. Nepal đã mở rộng và củng cố hệ thống khu bảo tồn, đặc biệt tại vùng đồng bằng Terai, nơi có những khu rừng nhiệt đới và đồng cỏ rộng lớn phù hợp với hổ Bengal.

Năm vườn quốc gia quan trọng đối với bảo tồn hổ gồm Chitwan, Bardia, Parsa, Banke và Shuklaphanta. Đây là những khu vực có quần thể hổ đáng kể, đồng thời cung cấp môi trường sống cho nhiều loài động vật móng guốc như hươu, nai và lợn rừng – nguồn thức ăn thiết yếu của loài săn mồi đầu bảng này.

Nepal không chỉ tập trung vào những khu vực được bảo vệ nghiêm ngặt mà còn chú trọng khôi phục các hành lang sinh thái kết nối những khu rừng bị chia cắt. Một ví dụ tiêu biểu là hành lang Khata, nối Vườn quốc gia Bardia của Nepal với khu vực bảo tồn động vật hoang dã Katarniaghat của Ấn Độ. Từ một vùng rừng suy thoái, nơi đây được phục hồi thông qua trồng cây bản địa, khoanh nuôi tái sinh tự nhiên và kiểm soát hoạt động chăn thả gia súc.

Theo WWF, diện tích rừng cộng đồng tại hành lang Khata đã tăng từ khoảng 115 ha năm 2001 lên 3.800 ha trong những năm sau đó. Khu vực này không chỉ tạo điều kiện để hổ và các loài động vật khác di chuyển giữa hai quốc gia mà còn góp phần duy trì sự đa dạng di truyền của những quần thể vốn có nguy cơ bị cô lập.

Một yếu tố khác làm nên thành công của Nepal là đưa người dân địa phương trở thành đối tác của hoạt động bảo tồn. Trước đây, những cộng đồng sống gần rừng thường phải khai thác củi, lâm sản và săn bắt động vật để đáp ứng nhu cầu sinh kế. Nếu chỉ áp dụng các biện pháp cấm đoán, xung đột giữa người dân và lực lượng bảo vệ rừng rất dễ xảy ra.

Để giải quyết vấn đề, các chương trình bảo tồn hỗ trợ người dân tiếp cận nguồn năng lượng thay thế, trong đó có khí sinh học được sản xuất từ chất thải chăn nuôi. Nhờ đó, nhu cầu thu gom củi trong rừng giảm xuống, góp phần hạn chế suy thoái sinh cảnh. Các nhóm quản lý rừng cộng đồng cũng được trao quyền tham gia bảo vệ, phục hồi và giám sát tài nguyên thiên nhiên.

Du lịch sinh thái tạo thêm động lực kinh tế. Tại những địa phương gần các vườn quốc gia như Chitwan và Bardia, người dân có thể phát triển homestay, dịch vụ hướng dẫn, vận chuyển và các hoạt động phục vụ khách tham quan. Khi động vật hoang dã trở thành nguồn tạo thu nhập hợp pháp, cộng đồng có thêm lý do để bảo vệ chúng thay vì xem chúng chỉ là nguồn tài nguyên cần khai thác.

Nepal cũng nhận thức rằng số lượng hổ tăng lên có thể kéo theo nguy cơ xung đột với con người. Hổ đôi khi tấn công gia súc, thậm chí gây thương vong cho người dân sống gần rừng. Vì vậy, các chính sách hỗ trợ và bồi thường thiệt hại do động vật hoang dã gây ra được triển khai nhằm hạn chế hành vi trả thù, đầu độc hoặc giết hổ. Đây là mắt xích quan trọng để duy trì sự ủng hộ của cộng đồng đối với công tác bảo tồn.

Hiệu quả của mô hình bảo tồn được thể hiện qua những con số tăng trưởng liên tục. Theo các cuộc khảo sát quốc gia, Nepal ghi nhận 121 cá thể hổ vào năm 2009, tăng lên 198 cá thể năm 2013, 235 cá thể năm 2018 và 355 cá thể năm 2022. Đến ngày 29/7/2026, nhân Ngày Quốc tế về hổ, chính phủ Nepal công bố kết quả khảo sát mới nhất: số lượng hổ hoang dã đã đạt 429 cá thể.

Trong đó, Vườn quốc gia Chitwan có 145 cá thể, Bardia có 112, Parsa có 71, Banke có 51 và Shuklaphanta có 50. Như vậy, chỉ trong bốn năm, quần thể hổ của Nepal tăng thêm 74 cá thể. Đây là minh chứng cho thấy những nỗ lực bảo tồn không dừng lại sau khi quốc gia này hoàn thành mục tiêu TX2.

Dẫu vậy, thành công cũng đặt ra những thách thức mới. Khi số lượng hổ tăng nhanh, diện tích sinh cảnh phù hợp và nguồn thức ăn không phải lúc nào cũng tăng tương ứng. Khảo sát năm 2026 cho thấy số lượng hổ tại Bardia giảm từ 125 xuống còn 112 cá thể, trong khi những lo ngại về suy thoái đồng cỏ, thu hẹp vùng đất ngập nước, phân mảnh sinh cảnh và xung đột giữa người với hổ ngày càng gia tăng. Điều đó cho thấy bảo tồn không thể chỉ được đánh giá bằng số lượng cá thể mà còn phải xem xét chất lượng môi trường sống và khả năng duy trì quần thể lâu dài.

Câu chuyện của Nepal mang đến một bài học quan trọng: muốn cứu một loài động vật có nguy cơ tuyệt chủng, cần bảo vệ đồng thời cả hệ sinh thái mà nó phụ thuộc và cộng đồng con người cùng sinh sống trong hệ sinh thái ấy. Những biện pháp như chống săn trộm, phục hồi rừng, duy trì hành lang sinh thái, ứng dụng công nghệ và tạo sinh kế bền vững đã bổ trợ cho nhau, tạo nên kết quả mà một giải pháp đơn lẻ khó có thể đạt được.

Nepal chưa thể tuyên bố đã giải quyết hoàn toàn bài toán bảo tồn hổ. Nhưng hành trình từ 121 cá thể năm 2009 đến 429 cá thể năm 2026 cho thấy một quốc gia với nguồn lực còn hạn chế vẫn có thể tạo ra thay đổi lớn nếu duy trì quyết tâm chính trị, chính sách nhất quán và sự tham gia thực chất của người dân.

CTV

Tags: , , , ,