⠀
Một số kinh nghiệm về phát triển công nghiệp môi trường trên thế giới
Công nghiệp môi trường đang trở thành động lực tăng trưởng mới, giúp nhiều quốc gia kết hợp mục tiêu bảo vệ hệ sinh thái với đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh kinh tế.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và suy giảm tài nguyên thiên nhiên ngày càng trở thành những thách thức toàn cầu, phát triển công nghiệp môi trường được nhiều quốc gia xác định là một hướng đi quan trọng trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Không chỉ giới hạn ở hoạt động xử lý chất thải hay kiểm soát ô nhiễm, lĩnh vực này ngày càng mở rộng sang sản xuất thiết bị tiết kiệm năng lượng, công nghệ tái chế, năng lượng tái tạo, vật liệu thân thiện với môi trường, quan trắc và phục hồi hệ sinh thái.
Kinh nghiệm từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và Liên minh châu Âu (EU) cho thấy, để xây dựng ngành công nghiệp môi trường có sức cạnh tranh, cần có sự kết hợp đồng bộ giữa chính sách nhà nước, năng lực đổi mới công nghệ, thị trường tiêu thụ và sự tham gia của khu vực tư nhân.
Nhật Bản: Kết hợp bảo vệ môi trường với phát triển công nghệ và kinh tế tuần hoàn
Nhật Bản là một trong những quốc gia có nhiều kinh nghiệm trong việc phát triển công nghiệp môi trường, đặc biệt trong các lĩnh vực xử lý chất thải, tiết kiệm năng lượng, tái chế tài nguyên và sản xuất thiết bị kiểm soát ô nhiễm.
Sau giai đoạn tăng trưởng công nghiệp mạnh mẽ kéo theo nhiều vấn đề ô nhiễm nghiêm trọng trong thế kỷ XX, Nhật Bản từng bước xây dựng hệ thống pháp luật, tiêu chuẩn kỹ thuật và chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ môi trường. Quá trình này không chỉ nhằm giải quyết những hậu quả môi trường mà còn tạo điều kiện hình thành các ngành sản xuất và dịch vụ mới.
Một kinh nghiệm đáng chú ý của Nhật Bản là đưa yêu cầu bảo vệ môi trường vào hoạt động sản xuất, tiêu dùng và mua sắm công. Luật Thúc đẩy mua sắm xanh khuyến khích các cơ quan nhà nước ưu tiên hàng hóa và dịch vụ thân thiện với môi trường, qua đó tạo ra nhu cầu ổn định cho những doanh nghiệp sản xuất sản phẩm xanh. Cùng với đó, các chính sách về quản lý tài nguyên và tái chế thúc đẩy doanh nghiệp quan tâm đến toàn bộ vòng đời sản phẩm, từ thiết kế, sản xuất đến thu hồi và xử lý sau sử dụng.
Đáng chú ý, Chiến lược Tăng trưởng xanh hướng tới trung hòa carbon vào năm 2050 được Nhật Bản công bố năm 2020 đã xác định 14 lĩnh vực có tiềm năng phát triển, kết hợp chính sách công nghiệp với chính sách năng lượng nhằm thúc đẩy đầu tư và đổi mới công nghệ. Điều này cho thấy Nhật Bản không xem bảo vệ môi trường đơn thuần là chi phí phải bỏ ra, mà còn là cơ hội hình thành những thị trường và ngành nghề có giá trị gia tăng cao.
Bài học từ Nhật Bản là cần xây dựng một hệ sinh thái công nghiệp môi trường gắn với nhu cầu thực tế của nền kinh tế, trong đó chính sách công đóng vai trò tạo thị trường, còn doanh nghiệp là lực lượng trực tiếp phát triển công nghệ và cung cấp sản phẩm.
Hàn Quốc: Phát triển doanh nghiệp và thúc đẩy xuất khẩu công nghệ môi trường
Hàn Quốc là trường hợp đáng chú ý về việc sử dụng chính sách công nghiệp để thúc đẩy ngành công nghiệp môi trường, đặc biệt thông qua hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ, đầu tư nghiên cứu và phát triển, đồng thời mở rộng thị trường quốc tế.
Theo tài liệu của Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) công bố năm 2013, các doanh nghiệp vừa và nhỏ chiếm khoảng 90% tổng số doanh nghiệp trong ngành công nghiệp môi trường Hàn Quốc. Một số lĩnh vực như xử lý nước thải, xử lý chất thải và sản xuất thiết bị môi trường đã đạt trình độ công nghệ có khả năng cạnh tranh quốc tế.
Điểm đáng chú ý trong chính sách của Hàn Quốc là không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp phát triển thị trường trong nước mà còn xây dựng các chương trình giúp họ tiếp cận thị trường nước ngoài. Chính phủ hỗ trợ doanh nghiệp thu thập thông tin, tìm hiểu quy định pháp luật tại các quốc gia mục tiêu, xây dựng mạng lưới hợp tác quốc tế và tìm kiếm cơ hội tham gia các dự án môi trường ở nước ngoài.
Định hướng này tiếp tục được thể hiện trong kế hoạch phát triển các ngành công nghiệp khí hậu, môi trường và công nghiệp xanh được Hàn Quốc công bố năm 2024. Theo thông tin được Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) tổng hợp, kế hoạch đặt mục tiêu hỗ trợ hình thành 10 doanh nghiệp khởi nghiệp xanh có quy mô lớn, phát triển 10 công nghệ xanh hàng đầu thế giới và xây dựng 10 cụm công nghiệp xanh. Những lĩnh vực được ưu tiên bao gồm tái chế pin, hydro xanh, thu giữ và sử dụng carbon, tái chế rác thải điện tử và chất thải từ năng lượng tái tạo.
Kinh nghiệm của Hàn Quốc cho thấy, phát triển công nghiệp môi trường không nhất thiết chỉ dựa vào một số tập đoàn lớn. Việc xây dựng mạng lưới doanh nghiệp vừa và nhỏ có chuyên môn sâu, kết hợp hỗ trợ tài chính, nghiên cứu công nghệ và xúc tiến xuất khẩu, có thể tạo nên hệ sinh thái công nghiệp linh hoạt và năng động.
Trung Quốc: Phát triển quy mô sản xuất và tăng cường năng lực tự chủ công nghệ
Trung Quốc là một ví dụ nổi bật về việc phát triển công nghiệp môi trường gắn với chiến lược công nghiệp hóa và chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Với quy mô sản xuất lớn, quốc gia này tập trung phát triển các lĩnh vực như thiết bị xử lý khí thải, nước thải, chất thải rắn, công nghệ tiết kiệm năng lượng và tái chế tài nguyên.
Một trong những định hướng quan trọng của Trung Quốc là tăng cường năng lực nghiên cứu, sản xuất thiết bị môi trường trong nước, giảm phụ thuộc vào công nghệ nhập khẩu. Chính phủ khuyến khích doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu và phát triển, tiếp nhận công nghệ tiên tiến từ nước ngoài, đồng thời từng bước làm chủ và cải tiến công nghệ phù hợp với điều kiện trong nước.
Đáng chú ý, tháng 3/2025, ba cơ quan gồm Bộ Công nghiệp và Công nghệ thông tin, Bộ Sinh thái và Môi trường cùng Cơ quan Quản lý thị trường Trung Quốc đã ban hành chính sách thúc đẩy phát triển chất lượng cao ngành sản xuất thiết bị bảo vệ môi trường. Chính sách đặt mục tiêu đến năm 2027 nâng cao đáng kể thị phần thiết bị công nghệ tiên tiến và khắc phục những điểm yếu trong chuỗi cung ứng thiết bị cốt lõi. Đến năm 2030, ngành này hướng tới khả năng tự chủ công nghệ ở những khâu then chốt, đồng thời chuyển dịch từ xử lý ô nhiễm truyền thống sang các giải pháp xanh, carbon thấp và tuần hoàn.
Một kinh nghiệm khác là Trung Quốc chú trọng hình thành các cụm công nghiệp và chuỗi cung ứng có quy mô lớn. Cách tiếp cận này giúp doanh nghiệp chia sẻ cơ sở hạ tầng, nguồn nhân lực, công nghệ và thị trường, từ đó giảm chi phí sản xuất và nâng cao khả năng thương mại hóa sản phẩm.
Tuy nhiên, phát triển công nghiệp môi trường theo hướng mở rộng quy mô cũng đòi hỏi hệ thống tiêu chuẩn chất lượng, cơ chế giám sát và thực thi pháp luật nghiêm ngặt, tránh tình trạng đầu tư dàn trải hoặc phát triển sản phẩm xanh chỉ mang tính hình thức.
Liên minh châu Âu: Xây dựng thị trường xanh bằng tiêu chuẩn và trách nhiệm vòng đời sản phẩm
Khác với cách tiếp cận thiên về năng lực sản xuất và xuất khẩu của một số quốc gia châu Á, EU nổi bật với mô hình phát triển công nghiệp môi trường dựa trên hệ thống quy định, tiêu chuẩn và thị trường kinh tế tuần hoàn.
Kế hoạch hành động kinh tế tuần hoàn mới được Ủy ban châu Âu công bố năm 2020 xác định việc kéo dài vòng đời sản phẩm, giảm khai thác tài nguyên và hạn chế chất thải là những định hướng quan trọng để xây dựng nền kinh tế cạnh tranh và bền vững.
EU tập trung vào những ngành có tác động môi trường lớn như điện tử, pin, phương tiện giao thông, bao bì, nhựa, dệt may, xây dựng và thực phẩm. Các chính sách khuyến khích thiết kế sản phẩm dễ sửa chữa, tái sử dụng, tháo rời và tái chế, đồng thời thúc đẩy hình thành thị trường nguyên liệu thứ cấp từ chất thải.
Một điểm đáng chú ý là Quy định về thiết kế sinh thái đối với sản phẩm bền vững (ESPR) có hiệu lực từ tháng 7/2024. Quy định này trở thành nền tảng cho việc nâng cao yêu cầu về tính bền vững và khả năng tuần hoàn của sản phẩm trên thị trường EU. Bên cạnh đó, các quy định về quyền sửa chữa hàng hóa và bao bì cũng góp phần tạo ra những cơ hội kinh doanh mới cho doanh nghiệp tái chế, sửa chữa và cung cấp dịch vụ môi trường.
Kinh nghiệm của EU cho thấy, tiêu chuẩn môi trường không chỉ là công cụ kiểm soát ô nhiễm mà còn có thể trở thành động lực đổi mới công nghệ, thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi phương thức sản xuất và tạo lập thị trường cho các sản phẩm thân thiện với môi trường.
Những bài học có thể vận dụng
Từ kinh nghiệm của các quốc gia và khu vực trên, có thể nhận thấy một số điểm chung trong phát triển công nghiệp môi trường.
Trước hết, cần xác định công nghiệp môi trường là một bộ phận quan trọng của chiến lược phát triển kinh tế, thay vì chỉ xem đây là lĩnh vực hỗ trợ cho công tác bảo vệ môi trường. Các chính sách phát triển ngành cần có mục tiêu dài hạn, xác định những lĩnh vực ưu tiên và bảo đảm sự phối hợp giữa cơ quan quản lý môi trường, công nghiệp, khoa học công nghệ và tài chính.
Thứ hai, cần lấy đổi mới công nghệ và năng lực doanh nghiệp làm nền tảng. Kinh nghiệm của Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc cho thấy, đầu tư nghiên cứu và phát triển, hỗ trợ doanh nghiệp vừa và nhỏ, thúc đẩy chuyển giao và làm chủ công nghệ là những yếu tố quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh.
Thứ ba, phải hình thành thị trường cho sản phẩm và dịch vụ môi trường thông qua các công cụ chính sách như mua sắm xanh, tiêu chuẩn môi trường, trách nhiệm tái chế, cơ chế thu phí xử lý chất thải và các chính sách khuyến khích đầu tư. Khi nhu cầu thị trường đủ lớn và ổn định, doanh nghiệp mới có động lực đầu tư dài hạn.
Cuối cùng, cần mở rộng hợp tác quốc tế, thu hút nguồn vốn xanh, tiếp nhận công nghệ tiên tiến và từng bước tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu. Đồng thời, việc phát triển các khu, cụm công nghiệp môi trường có khả năng liên kết doanh nghiệp, viện nghiên cứu và cơ sở đào tạo sẽ góp phần hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.
Đối với Việt Nam, những kinh nghiệm này có ý nghĩa thiết thực trong bối cảnh nhu cầu xử lý chất thải, cải thiện chất lượng môi trường, tiết kiệm tài nguyên và chuyển đổi sang mô hình kinh tế tuần hoàn ngày càng cấp thiết. Việc lựa chọn những lĩnh vực có lợi thế, phát triển doanh nghiệp công nghệ môi trường trong nước và xây dựng thị trường tiêu thụ ổn định sẽ là những điều kiện quan trọng để công nghiệp môi trường trở thành một ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao, đóng góp đồng thời cho tăng trưởng và phát triển bền vững.