⠀
Những điều cần biết về mối liên hệ của ô nhiễm không khí với ung thư
Ô nhiễm không khí không chỉ gây ra các bệnh hô hấp và tim mạch mà còn là một trong những nguy cơ môi trường có liên quan trực tiếp đến sự hình thành ung thư.

Trong nhiều năm, khói bụi đô thị thường được nhắc đến như nguyên nhân gây ho, viêm phế quản, hen suyễn và các bệnh tim mạch. Tuy nhiên, những nghiên cứu khoa học ngày càng khẳng định một mối nguy hiểm ít được chú ý hơn: việc thường xuyên hít thở không khí ô nhiễm có thể làm tăng nguy cơ mắc ung thư, đặc biệt là ung thư phổi. Đáng chú ý, nguy cơ này không chỉ giới hạn ở những người hút thuốc lá hay làm việc trong môi trường độc hại mà liên quan đến hàng tỷ người đang sinh sống tại các khu vực có chất lượng không khí kém.
Ô nhiễm không khí đã được xác định là tác nhân gây ung thư
Một cột mốc quan trọng trong nghiên cứu về mối liên hệ giữa môi trường và ung thư diễn ra vào tháng 10/2013. Khi đó, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC), thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), chính thức xếp ô nhiễm không khí ngoài trời vào nhóm 1 – nhóm các tác nhân được xác định có khả năng gây ung thư ở người.
Đây là kết luận được đưa ra sau khi các chuyên gia đánh giá hơn 1.000 nghiên cứu khoa học từ nhiều quốc gia, bao gồm những công trình về dịch tễ học, độc chất học và khoa học khí quyển.
Đáng chú ý, không chỉ hỗn hợp ô nhiễm không khí nói chung mà cả bụi dạng hạt trong không khí ô nhiễm cũng được xếp vào nhóm 1. Bằng chứng khoa học cho thấy việc tiếp xúc với những tác nhân này có mối quan hệ nhân quả với ung thư phổi ở người. Ngoài ra, các nghiên cứu còn ghi nhận mối liên hệ tích cực giữa ô nhiễm không khí và nguy cơ ung thư bàng quang, dù bằng chứng đối với loại ung thư này chưa đầy đủ như ung thư phổi.
Việc xếp vào nhóm 1 không có nghĩa ô nhiễm không khí nguy hiểm ngang mức với thuốc lá trong mọi hoàn cảnh. Phân loại này phản ánh mức độ chắc chắn của bằng chứng khoa học về khả năng gây ung thư, chứ không phải mức độ rủi ro của từng tác nhân.
Những thành phần nào trong không khí ô nhiễm có khả năng gây ung thư?
Ô nhiễm không khí là một hỗn hợp phức tạp gồm nhiều loại khí, bụi và hợp chất hóa học. Trong đó, bụi mịn PM2.5 được đặc biệt quan tâm vì kích thước rất nhỏ, đường kính không lớn hơn 2,5 micromet, tương đương khoảng 1/30 đường kính sợi tóc người.
Do kích thước nhỏ, PM2.5 có thể vượt qua nhiều cơ chế lọc tự nhiên của đường hô hấp, đi sâu vào phế nang và gây ra những phản ứng sinh học bất lợi. Một phần các thành phần ô nhiễm còn có thể đi vào tuần hoàn máu.
Bên cạnh bụi mịn, không khí ô nhiễm còn có thể chứa các hợp chất có khả năng gây ung thư như benzen, hydrocarbon thơm đa vòng (PAHs), một số kim loại nặng và các sản phẩm từ quá trình đốt cháy nhiên liệu hóa thạch.
Những chất này có thể xuất hiện trong khí thải phương tiện giao thông, hoạt động công nghiệp, nhà máy nhiệt điện than, đốt rác và khói từ các hoạt động sử dụng nhiên liệu sinh khối.
Đặc biệt, khí thải diesel là một nguồn ô nhiễm đáng quan tâm. IARC cũng đã xác định khí thải động cơ diesel là tác nhân gây ung thư ở người, với bằng chứng rõ ràng nhất liên quan đến ung thư phổi.
Ô nhiễm không khí có thể thúc đẩy ung thư hình thành như thế nào?
Một trong những cơ chế được các nhà khoa học quan tâm là tổn thương DNA. Khi các hạt bụi và hợp chất độc hại xâm nhập vào cơ thể, chúng có thể tạo ra các gốc tự do, gây ra tình trạng stress oxy hóa. Đây là trạng thái mất cân bằng giữa các chất oxy hóa và hệ thống chống oxy hóa tự nhiên của tế bào.
Stress oxy hóa kéo dài có thể làm tổn thương vật chất di truyền DNA, tạo điều kiện cho những biến đổi gene bất thường tích lũy theo thời gian.
Một cơ chế khác là phản ứng viêm mạn tính. Khi liên tục tiếp xúc với bụi mịn và các chất ô nhiễm, mô phổi có thể duy trì trạng thái viêm kéo dài. Quá trình này làm thay đổi môi trường sinh học xung quanh tế bào, ảnh hưởng đến khả năng sửa chữa tổn thương và kiểm soát sự phân chia tế bào.
Các nghiên cứu cũng cho thấy ô nhiễm không khí có thể tác động đến hoạt động của hệ miễn dịch và những cơ chế kiểm soát sự phát triển của tế bào bất thường.
Đáng chú ý, ung thư không nhất thiết hình thành ngay sau một lần tiếp xúc với không khí ô nhiễm. Đây thường là kết quả của quá trình tích lũy nhiều tổn thương sinh học trong thời gian dài, kết hợp với các yếu tố di truyền, tuổi tác và những nguy cơ khác.
Người không hút thuốc vẫn có nguy cơ mắc ung thư phổi
Một quan niệm phổ biến là ung thư phổi chủ yếu xuất hiện ở những người hút thuốc lá. Trên thực tế, thuốc lá vẫn là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất.
Ô nhiễm không khí có thể làm tăng nguy cơ ung thư phổi ngay cả ở những người chưa từng hút thuốc. Điều này đặc biệt đáng quan tâm tại các đô thị đông dân, nơi hàng triệu người thường xuyên tiếp xúc với khí thải giao thông, bụi công nghiệp và bụi mịn.
Một nghiên cứu tổng hợp đăng trên tạp chí Environmental Health Perspectives năm 2014, dựa trên dữ liệu của nhiều công trình dịch tễ học, ghi nhận nguy cơ ung thư phổi tăng theo mức độ tiếp xúc với bụi mịn PM2.5. Mối liên hệ này cũng được quan sát ở nhóm người chưa từng hút thuốc.
Tuy nhiên, cần hiểu rằng nguy cơ tăng lên không đồng nghĩa mọi người sống trong môi trường ô nhiễm đều sẽ mắc ung thư. Đây là một yếu tố làm thay đổi xác suất mắc bệnh ở cấp độ dân số, chứ không phải một dự báo chắc chắn đối với từng cá nhân.
Ô nhiễm không khí trong nhà cũng là một mối nguy
Không chỉ không khí ngoài trời, môi trường bên trong nhà ở cũng có thể chứa những tác nhân gây ung thư.
Việc sử dụng than, củi, rơm rạ và các loại nhiên liệu sinh khối để nấu ăn hoặc sưởi ấm trong những không gian thiếu thông thoáng có thể tạo ra lượng lớn bụi mịn và các hợp chất độc hại.
Theo WHO, khoảng 2,1 tỷ người trên thế giới vẫn sử dụng các loại nhiên liệu và thiết bị nấu nướng gây ô nhiễm. Khói từ quá trình đốt cháy không hoàn toàn có thể chứa những chất gây hại cho hệ hô hấp, trong đó có các tác nhân liên quan đến ung thư phổi.
WHO ước tính khoảng 11% số ca tử vong do ung thư phổi ở người trưởng thành có liên quan đến việc tiếp xúc với các chất gây ung thư từ ô nhiễm không khí hộ gia đình do sử dụng nhiên liệu rắn và dầu hỏa.
Điều đáng chú ý là phụ nữ và trẻ em tại những gia đình thường xuyên sử dụng nhiên liệu đốt truyền thống có thể chịu mức phơi nhiễm cao do dành nhiều thời gian gần khu vực nấu nướng.
Làm thế nào để giảm nguy cơ ung thư liên quan đến ô nhiễm không khí?
Do ô nhiễm không khí là một yếu tố nguy cơ có thể ảnh hưởng đến sức khỏe trong thời gian dài, việc phòng ngừa cần được thực hiện ở cả cấp độ cá nhân và cộng đồng.
Ở cấp độ cá nhân, hạn chế tiếp xúc với khói bụi, đặc biệt tại những khu vực có mật độ giao thông cao hoặc gần nguồn phát thải công nghiệp, là một biện pháp cần thiết. Người dân có thể theo dõi chỉ số chất lượng không khí (AQI), điều chỉnh hoạt động ngoài trời khi mức ô nhiễm tăng cao và sử dụng khẩu trang lọc bụi phù hợp, chẳng hạn loại N95 hoặc tương đương, khi cần thiết.
Trong nhà, cần hạn chế khói thuốc lá, khói đốt nhiên liệu và đốt rác; bảo đảm thông gió phù hợp, đồng thời sử dụng thiết bị lọc không khí có khả năng loại bỏ bụi mịn khi điều kiện cho phép.
Tuy nhiên, những biện pháp cá nhân không thể giải quyết triệt để vấn đề. Giảm phát thải từ phương tiện giao thông, nhà máy công nghiệp, nhiệt điện và hoạt động đốt nhiên liệu là những giải pháp mang tính nền tảng. Việc phát triển giao thông công cộng, sử dụng năng lượng sạch và tăng cường kiểm soát chất lượng không khí có ý nghĩa quan trọng đối với sức khỏe cộng đồng.
Cần nhấn mạnh rằng tránh hút thuốc lá vẫn là một trong những biện pháp quan trọng nhất để giảm nguy cơ ung thư phổi. Việc giảm tiếp xúc với ô nhiễm không khí sẽ bổ sung thêm một lớp bảo vệ, chứ không thay thế những biện pháp phòng ngừa đã được chứng minh khác.
Ô nhiễm không khí là nguy cơ sức khỏe có tính chất âm thầm, bởi những tổn thương do phơi nhiễm kéo dài thường không biểu hiện rõ ràng trong giai đoạn đầu. Khi khoa học đã xác lập mối liên hệ giữa không khí ô nhiễm và ung thư, bảo vệ chất lượng không khí không còn đơn thuần là vấn đề môi trường mà đã trở thành một phần thiết yếu của chiến lược phòng chống ung thư trên toàn cầu.
CTV
Tags: Ô nhiễm môi trường, Sức khỏe, Ung thư