Biến đổi khí hậu châm ngòi cho thời tiết cực đoan như thế nào?

Trong một thế giới ngày càng nóng lên, những đợt nắng nóng kỷ lục, siêu bão, hạn hán và lũ lụt đang xuất hiện dày đặc như lời cảnh báo rõ ràng từ thiên nhiên.

Trong nhiều thập kỷ, biến đổi khí hậu từng được xem là một nguy cơ xa xôi của tương lai. Thế nhưng ngày nay, nó đã hiện diện trong đời sống thường nhật qua những mùa hè nóng bất thường, những trận mưa dữ dội kéo dài hay các đợt hạn hán khiến sông hồ cạn kiệt. Giới khoa học cho rằng hiện tượng thời tiết cực đoan đang trở nên thường xuyên và dữ dội hơn do tác động của sự nóng lên toàn cầu — hệ quả trực tiếp từ lượng khí nhà kính do con người thải vào khí quyển.

Cốt lõi của vấn đề nằm ở việc Trái Đất đang giữ lại nhiều nhiệt hơn bình thường. Khi con người đốt than đá, dầu mỏ và khí đốt để phục vụ công nghiệp, giao thông và sản xuất điện, lượng khí carbon dioxide cùng nhiều loại khí nhà kính khác tăng mạnh trong khí quyển. Những lớp khí này hoạt động giống như một “tấm chăn nhiệt”, giữ lại năng lượng từ Mặt Trời thay vì để chúng thoát ra không gian. Kết quả là nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng lên liên tục trong hơn một thế kỷ qua.

Nhiệt độ tăng không chỉ đơn giản khiến thời tiết nóng hơn. Nó còn làm xáo trộn toàn bộ hệ thống khí hậu vốn rất phức tạp của Trái Đất. Đại dương ấm lên, băng tan nhanh hơn, dòng hải lưu thay đổi, lượng hơi nước trong khí quyển tăng lên và các mô hình gió mùa bị ảnh hưởng. Tất cả những yếu tố đó tạo điều kiện cho các hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện với cường độ lớn hơn.

Một trong những biểu hiện rõ ràng nhất là các đợt nắng nóng khắc nghiệt. Không khí nóng lên khiến những đợt nhiệt cao kéo dài lâu hơn và đạt mức kỷ lục ở nhiều nơi trên thế giới. Tại châu Âu, Bắc Mỹ hay Nam Á, nhiều thành phố từng có khí hậu ôn hòa nay thường xuyên ghi nhận mức nhiệt vượt ngưỡng nguy hiểm đối với sức khỏe con người. Những đợt nắng nóng này không chỉ gây tử vong hàng loạt mà còn làm tăng nguy cơ cháy rừng, thiếu nước và mất mùa.

Cháy rừng cũng là một ví dụ điển hình về cách biến đổi khí hậu làm trầm trọng thêm thiên tai. Khi nhiệt độ cao và hạn hán kéo dài, thảm thực vật trở nên khô hơn, chỉ cần một tia sét hoặc một sơ suất nhỏ của con người cũng có thể tạo nên những vụ cháy khổng lồ. Các vụ cháy rừng ở Australia, California hay Canada trong những năm gần đây đã thiêu rụi hàng triệu hecta rừng, tạo ra lượng khói bụi khổng lồ và gây thiệt hại kinh tế nặng nề.

Trong khi đó, ở nhiều khu vực khác, lượng mưa cực đoan lại gia tăng. Không khí nóng giữ được nhiều hơi nước hơn không khí lạnh. Điều đó đồng nghĩa khi mưa xảy ra, lượng nước đổ xuống có thể lớn hơn rất nhiều. Đây là nguyên nhân khiến nhiều trận lũ quét và ngập lụt trong thời gian gần đây trở nên đặc biệt nghiêm trọng. Những thành phố vốn có hệ thống thoát nước ổn định nay vẫn có thể chìm trong biển nước chỉ sau vài giờ mưa lớn.

Biến đổi khí hậu cũng được cho là làm tăng sức mạnh của các cơn bão nhiệt đới. Bão hình thành nhờ năng lượng từ mặt nước biển ấm. Khi nhiệt độ đại dương tăng lên, các cơn bão có thêm “nhiên liệu” để mạnh hơn, mang theo lượng mưa lớn hơn và duy trì cường độ trong thời gian dài hơn. Dù số lượng bão không nhất thiết tăng mạnh mỗi năm, tỷ lệ các siêu bão có sức tàn phá lớn lại đang có xu hướng gia tăng.

Hạn hán cũng trở thành một vấn đề nghiêm trọng tại nhiều nơi trên thế giới. Nhiệt độ cao khiến nước bốc hơi nhanh hơn từ đất và hồ chứa, trong khi lượng mưa có thể giảm ở một số khu vực do thay đổi mô hình khí hậu. Nông nghiệp vì thế chịu tác động nặng nề khi cây trồng thiếu nước và đất đai bị sa mạc hóa dần. Nhiều quốc gia đã phải đối mặt với nguy cơ khủng hoảng lương thực và thiếu nước sinh hoạt trong các giai đoạn hạn hán kéo dài.

Điều đáng lo ngại là các hiện tượng cực đoan này thường không xuất hiện riêng lẻ mà có thể liên kết với nhau. Một đợt nắng nóng kéo dài có thể dẫn đến hạn hán, hạn hán tạo điều kiện cho cháy rừng, còn cháy rừng lại thải thêm carbon vào khí quyển, tiếp tục làm Trái Đất nóng hơn. Đây là một vòng xoáy nguy hiểm khiến hệ thống khí hậu ngày càng khó ổn định.

Các nhà khoa học hiện nay sử dụng nhiều mô hình khí hậu hiện đại để xác định mức độ ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đối với từng hiện tượng thời tiết cực đoan. Trong nhiều trường hợp, họ kết luận rằng một số đợt nắng nóng hoặc mưa lũ gần như không thể xảy ra nếu không có tác động từ sự nóng lên toàn cầu do con người gây ra. Điều này cho thấy biến đổi khí hậu không còn là giả thuyết mà đã trở thành một yếu tố có thể đo lường được trong thực tế.

Tuy nhiên, thời tiết cực đoan không tác động đồng đều lên mọi quốc gia. Những nước nghèo hoặc các cộng đồng dễ tổn thương thường chịu hậu quả nặng nề hơn do thiếu cơ sở hạ tầng, công nghệ và nguồn lực để thích nghi. Các thành phố ven biển đối mặt với nguy cơ nước biển dâng và bão mạnh hơn, trong khi nhiều vùng nông thôn phải vật lộn với hạn hán và mất mùa.

Cuộc chiến chống biến đổi khí hậu vì thế không chỉ là vấn đề môi trường mà còn liên quan đến kinh tế, y tế và an ninh toàn cầu. Việc giảm phát thải khí nhà kính, chuyển sang năng lượng tái tạo, bảo vệ rừng và xây dựng hệ thống hạ tầng thích ứng đang trở thành ưu tiên của nhiều quốc gia. Dù không thể ngăn hoàn toàn các hiện tượng thời tiết cực đoan, con người vẫn có thể hạn chế mức độ nghiêm trọng của chúng nếu hành động đủ nhanh và quyết liệt.

Biến đổi khí hậu giống như một “chất xúc tác” làm thiên nhiên trở nên khó lường hơn. Những gì từng được xem là hiện tượng hiếm gặp đang dần trở thành bình thường mới. Và cách nhân loại phản ứng trong vài thập kỷ tới có thể quyết định mức độ khắc nghiệt của thế giới trong tương lai.

CTV

Redsvn