Nga – Phương Tây: Xung đột địa chính trị hay va chạm giữa hai mô hình văn minh?

Đằng sau cuộc đối đầu Nga – Phương Tây hiện tại không chỉ là NATO hay Ukraina, mà còn là lịch sử, bản sắc và câu hỏi lớn về vị trí của Nga trong nền văn minh châu Âu.

Khi nói về quan hệ căng thẳng hiện tại giữa Nga và Phương Tây, cách giải thích phổ biến thường gắn với Chiến tranh Lạnh, sự mở rộng của NATO, cuộc chiến Ukraina và cuộc cạnh tranh quyền lực giữa Moskva với Washington. Cách tiếp cận này có cơ sở, nhưng có thể vẫn chưa chạm tới tầng sâu hơn của vấn đề. Để hiểu tại sao Nga đặc biệt nhạy cảm với sự dịch chuyển của cán cân quyền lực ở Đông Âu, cần nhìn lại lịch sử nước Nga, ký ức về những cuộc xâm lược từ Phương Tây và quan niệm của người Nga về vị trí của đất nước mình trong nền văn minh châu Âu.

Nga không phải một quốc gia đứng bên ngoài châu Âu. Về địa lý, lịch sử và văn hóa, Nga là một bộ phận quan trọng của châu Âu, dù luôn có một vị trí đặc biệt trong lòng châu lục. Các cuộc chiến tranh với Napoleon và Hitler, sự tham gia của Nga vào những cuộc dàn xếp quyền lực ở châu Âu sau các cuộc chiến lớn, cũng như vai trò của Đế quốc Nga trong cán cân quyền lực châu Âu thế kỷ 18 và 19 đã tạo nên một nhận thức sâu sắc rằng Nga không chỉ là một quốc gia châu Âu, mà còn là một trong những cường quốc có quyền tham gia định hình trật tự châu Âu. Một nghiên cứu của Carnegie năm 2026 cũng nhấn mạnh rằng địa lý và ký ức lịch sử về “chiều sâu chiến lược” có ảnh hưởng rất lớn đến văn hóa an ninh của Nga.

Chính vì vậy, sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh có thể được nhìn rất khác nhau từ Moskva và Washington. Đối với Phương Tây, sự tan rã của Liên Xô mở ra cơ hội xây dựng một “châu Âu toàn vẹn, tự do và hòa bình”. Nhưng đối với nhiều người Nga, thập niên 1990 lại gắn với sự suy yếu của nhà nước, khủng hoảng kinh tế, mất ảnh hưởng quốc tế và sự thu hẹp nhanh chóng của không gian chiến lược từng nằm giữa Nga với Tây Âu. Từ góc nhìn này, việc NATO liên tục mở rộng về phía Đông không đơn thuần là một quá trình mở rộng của một liên minh phòng thủ, mà còn là sự thay đổi căn bản môi trường an ninh quanh nước Nga.

Các tài liệu của Nga trước cuộc chiến năm 2022 cho thấy Moskva đã nhiều lần đặt vấn đề NATO mở rộng và khả năng Ukraina gia nhập liên minh ở vị trí trung tâm trong các yêu cầu an ninh. Các dự thảo hiệp ước mà Nga công bố cuối năm 2021 tập trung đáng kể vào việc ngăn NATO tiếp tục mở rộng, hạn chế triển khai các hệ thống vũ khí gần biên giới Nga và điều chỉnh lại kiến trúc an ninh châu Âu sau Chiến tranh Lạnh.

Nếu muốn hiểu Nga thực sự nghĩ gì, cần đặt những lo ngại đó vào chính hệ quy chiếu của Nga. Một quốc gia trải dài trên đồng bằng Đông Âu, từng nhiều lần bị các đạo quân lớn từ phía Tây tiến công, có thể nhìn khái niệm “vùng đệm” và “chiều sâu chiến lược” rất khác một quốc gia được bảo vệ bởi đại dương như Mỹ.

Yếu tố địa lý ấy kết hợp với một tầng sâu hơn: bản sắc văn minh.

Trong lịch sử Nga, Chính thống giáo không chỉ là một tôn giáo mà còn góp phần hình thành căn tính văn hóa. Sau khi Constantinople thất thủ năm 1453, tư tưởng Moskva là “Roma thứ ba” từng củng cố quan niệm rằng Nga có một sứ mệnh đặc biệt trong việc bảo vệ truyền thống Kitô giáo Chính thống. Những ký ức ấy không thể được dùng để giải thích trực tiếp mọi chính sách của nước Nga hiện đại, nhưng chúng giúp lý giải vì sao khái niệm “Nga” trong tư tưởng chính trị Nga thường rộng hơn một quốc gia – dân tộc theo nghĩa thuần túy Phương Tây.

Trong những thập niên gần đây, Chính thống giáo Nga ngày càng gắn với khái niệm “các giá trị truyền thống”. Nhà nước Nga nhấn mạnh chủ quyền, lịch sử dân tộc, gia đình, truyền thống và sự khác biệt giữa mô hình xã hội Nga với một số xu hướng văn hóa – xã hội tại Phương Tây. Các nghiên cứu về tư tưởng chính trị Nga đã ghi nhận vai trò của Giáo hội Chính thống Nga, quân đội và truyền thống nhà nước trung ương mạnh trong cách Moskva mô tả những giá trị đặc trưng của mình.

Từ đây xuất hiện khái niệm “Russkiy mir” (Русский мир), hay “Thế giới Nga”. Khái niệm này nhấn mạnh những mối liên hệ về ngôn ngữ, lịch sử, văn hóa và Chính thống giáo giữa Nga với các cộng đồng có nguồn gốc hoặc quan hệ lịch sử với không gian Nga. Đối với Moskva, đây là một cách diễn đạt về không gian văn hóa – lịch sử vượt ra ngoài đường biên của Liên bang Nga. Nhưng đối với Ukraina và nhiều nước Đông Âu, cách diễn giải này lại đặt ra câu hỏi về chủ quyền và quyền tự quyết của các quốc gia độc lập. Chính sự khác biệt trong cách hiểu đó đã trở thành một trong những điểm tranh chấp căn bản của cuộc xung đột hiện nay.

Nhìn từ phía Nga, Ukraina vì thế không chỉ là một vấn đề lãnh thổ hay quân sự. Ukraina nằm ngay trên vùng tiếp giáp giữa Nga và không gian Euro-Atlantic, đồng thời có những liên hệ lịch sử, văn hóa và tôn giáo sâu sắc với Nga. Moskva từ lâu đã xem việc Ukraina trở thành một phần của cấu trúc an ninh Phương Tây là một thay đổi chiến lược đặc biệt nghiêm trọng. Các tài liệu phân tích về chính sách Nga cũng cho thấy Điện Kremlin nhìn cuộc đối đầu với Phương Tây rộng hơn bản thân vấn đề Ukraina, như một nỗ lực sửa đổi trật tự châu Âu hình thành sau Chiến tranh Lạnh.

Chính sự khác biệt ấy khiến cuộc đối đầu Nga – Phương Tây khó được giải quyết chỉ bằng việc phân chia thắng thua về quân sự. Hai bên dường như đang nói về hai cách hiểu khác nhau đối với trật tự châu Âu. Phương Tây nhấn mạnh quyền lựa chọn liên minh của từng quốc gia và một trật tự dựa trên các nguyên tắc chung. Nga nhấn mạnh cân bằng quyền lực, lợi ích an ninh của các cường quốc và nhu cầu duy trì một không gian chiến lược đủ để bảo vệ lãnh thổ của mình. Carnegie nhận xét rằng hai cách nhìn này bắt nguồn từ những truyền thống khác nhau về trật tự quốc tế: một bên gần với mô hình hợp tác sau năm 1990, bên kia gần hơn với tư duy cân bằng quyền lực của châu Âu thế kỷ 19.

Vì thế, gọi cuộc đối đầu Nga – Phương Tây đơn giản là “Nga xâm lược Ukraina, Phương Tây phản ứng” chưa đủ để giải thích toàn bộ bức tranh. Bên dưới cuộc cạnh tranh địa chính trị là một câu hỏi lớn hơn: nước Nga sẽ là một phần của một châu Âu được tổ chức theo những nguyên tắc do Phương Tây định hình, hay là một cực quyền lực độc lập với mô hình văn minh và lợi ích an ninh riêng?

Có lẽ đây mới là tầng sâu nhất của cuộc đối đầu hiện nay. NATO, Ukraina, cấm vận hay quân sự chỉ là những biểu hiện cụ thể. Phía sau chúng là cuộc tranh luận về lịch sử, chủ quyền, an ninh, giá trị và căn tính. Và ở trung tâm của cuộc tranh luận ấy là một nước Nga luôn nhìn mình vừa là một quốc gia châu Âu, vừa là một nền văn minh có con đường lịch sử riêng.

Nếu nhìn từ góc độ đó, xung đột Nga – Phương Tây không chỉ là cuộc tranh giành ảnh hưởng trên bản đồ. Đó còn là sự va chạm giữa hai cách hình dung về châu Âu và về trật tự thế giới: một bên đặt trọng tâm vào quyền lựa chọn của từng quốc gia và các thể chế chung; bên kia nhấn mạnh chủ quyền, cân bằng quyền lực, chiều sâu chiến lược và bản sắc của các trung tâm văn minh. Hiểu được sự khác biệt ấy là điều cần thiết để hiểu vì sao khoảng cách giữa Moskva và Phương Tây lại trở nên sâu sắc đến như vậy.

REDSVN.NET

Redsvn