⠀
Có thể học điều gì từ cách xử lý rác thải của Singapore?
Không có nhiều đất để chôn lấp rác, Singapore buộc phải biến chất thải thành bài toán quản trị tài nguyên, công nghệ và trách nhiệm cộng đồng.

Singapore là một trong những quốc gia có diện tích nhỏ nhất thế giới, nhưng cũng là nơi phải đối mặt với áp lực xử lý lượng rác thải ngày càng tăng do đô thị hóa, mật độ dân số cao và mức sống ngày càng được cải thiện. Thay vì phụ thuộc vào những bãi chôn lấp truyền thống, quốc đảo này đã xây dựng một hệ thống quản lý chất thải kết hợp giữa phân loại, tái chế, đốt rác phát điện và chôn lấp có kiểm soát. Mô hình này đem lại nhiều kinh nghiệm đáng chú ý cho các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam.
Một trong những đặc điểm nổi bật của Singapore là tư duy xem rác thải như một vấn đề cần được giải quyết ngay từ nguồn phát sinh. Chính phủ khuyến khích người dân và doanh nghiệp thực hiện nguyên tắc 3R, gồm Reduce (giảm thiểu), Reuse (tái sử dụng) và Recycle (tái chế). Thứ tự này không phải ngẫu nhiên: giảm lượng rác ngay từ đầu và kéo dài vòng đời sản phẩm được xem là giải pháp tốt hơn so với việc chỉ tập trung thu gom, xử lý những thứ đã bị vứt bỏ.
Các chương trình tuyên truyền cộng đồng, hệ thống thùng tái chế màu xanh tại khu dân cư và những quy định đối với doanh nghiệp giúp đưa việc quản lý chất thải trở thành một phần của đời sống thường nhật. Singapore cũng áp dụng cơ chế trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất đối với một số dòng sản phẩm, chẳng hạn thiết bị điện tử, buộc các doanh nghiệp tham gia vào quá trình thu hồi và xử lý sản phẩm sau khi hết vòng đời sử dụng.
Một công cụ quan trọng khác là hệ thống pháp luật buộc doanh nghiệp chịu trách nhiệm nhiều hơn đối với chất thải do hoạt động kinh doanh tạo ra. Đạo luật Bền vững tài nguyên (Resource Sustainability Act) được ban hành năm 2019 đã đặt ra những yêu cầu cụ thể đối với ba nhóm chất thải ưu tiên: rác thải điện tử, rác thải thực phẩm và bao bì. Các nhà sản xuất, nhà nhập khẩu và nhà bán lẻ đủ điều kiện phải thống kê lượng bao bì đưa ra thị trường, đồng thời xây dựng kế hoạch giảm thiểu, tái sử dụng và tái chế. Từ ngày 1/4/2026, Singapore tiếp tục triển khai chương trình hoàn trả vỏ chai, lon đồ uống có đặt cọc, tạo thêm động lực để người tiêu dùng đưa những vật liệu này trở lại hệ thống tái chế.
Đối với lượng rác không thể tái chế, Singapore lựa chọn công nghệ đốt rác phát điện (Waste-to-Energy – WtE) thay vì đưa toàn bộ đến bãi chôn lấp. Đây là một quyết định xuất phát từ điều kiện địa lý đặc biệt của quốc đảo, nơi quỹ đất dành cho các công trình xử lý chất thải vô cùng hạn chế. Hiện nay, Singapore vận hành bốn nhà máy đốt rác phát điện tại khu vực Tuas và Senoko. Quá trình đốt có thể làm giảm khoảng 90% thể tích rác, đồng thời thu hồi nhiệt lượng để sản xuất điện năng.
Mô hình này giúp giải quyết đồng thời hai vấn đề: giảm áp lực lên các bãi chôn lấp và tận dụng một phần năng lượng vốn bị lãng phí trong quá trình xử lý chất thải. Theo Bộ Bền vững và Môi trường Singapore, điện năng thu hồi từ các nhà máy đốt rác hiện đóng góp khoảng 2% tổng nguồn cung điện của quốc gia. Tuy nhiên, cần hiểu rằng đốt rác phát điện không đồng nghĩa với việc rác thải biến mất hoàn toàn. Quá trình này vẫn tạo ra tro và các chất cặn cần được xử lý an toàn.
Đó là lý do Singapore xây dựng bãi chôn lấp Semakau ngoài khơi, cách đảo chính khoảng 8 km về phía nam. Khánh thành năm 1999, Semakau được hình thành bằng cách bao quanh một khu vực biển giữa hai đảo bằng hệ thống đê chắn dài khoảng 7 km. Bên dưới khu vực chứa rác có lớp màng chống thấm và đất sét biển nhằm hạn chế nước rỉ rác phát tán ra môi trường. Tro từ các nhà máy đốt rác cùng những loại chất thải không thể thiêu hủy được vận chuyển bằng sà lan đến đây để xử lý.
Điều đáng chú ý là Semakau không được xem như một giải pháp vô thời hạn. Theo cơ quan chức năng Singapore, bãi chôn lấp duy nhất của quốc gia này có nguy cơ hết sức chứa vào khoảng năm 2035 nếu tốc độ phát sinh chất thải không tiếp tục được kiểm soát. Chính áp lực đó thúc đẩy Singapore tìm kiếm những phương pháp tận dụng tro sau đốt, cải thiện công nghệ tái chế và giảm lượng rác phải đưa đến bãi chôn lấp.
Bên cạnh rác sinh hoạt thông thường, Singapore đặc biệt quan tâm đến chất thải thực phẩm. Đây là vấn đề đáng lưu ý tại một quốc gia có ngành dịch vụ ăn uống, khách sạn và bán lẻ phát triển mạnh. Các cơ sở thương mại và công nghiệp thuộc diện quy định phải phân loại riêng rác thực phẩm để xử lý, đồng thời báo cáo lượng chất thải được xử lý. Những tòa nhà mới thuộc diện áp dụng còn phải tính toán không gian dành cho hệ thống xử lý rác thực phẩm ngay từ giai đoạn thiết kế.
Cách tiếp cận này cho thấy một nguyên tắc quan trọng: mỗi loại chất thải cần có phương án xử lý phù hợp, thay vì trộn lẫn tất cả rồi đưa đến một cơ sở xử lý chung. Thực phẩm thừa có thể được hạn chế ngay từ khâu mua sắm, chế biến, phân phối; phần không thể tránh khỏi có thể được thu gom riêng để xử lý sinh học hoặc thu hồi năng lượng. Nhờ đó, các vật liệu có khả năng tái chế cũng tránh bị nhiễm bẩn bởi thức ăn thừa.
Tuy nhiên, Singapore không phải một hình mẫu hoàn hảo. Những số liệu thống kê năm 2025 cho thấy quốc gia này vẫn tạo ra lượng rác đáng kể. Mỗi người dân phát sinh trung bình 0,83 kg rác mỗi ngày, thấp hơn khoảng 21% so với năm 2015. Tỷ lệ tái chế tổng thể đạt 52%, nhưng tỷ lệ tái chế rác sinh hoạt của hộ gia đình chỉ ở mức 11%. Trong khi đó, tỷ lệ tái chế rác thực phẩm duy trì ở mức 18%. Những con số này phản ánh khoảng cách đáng kể giữa hiệu quả xử lý chất thải công nghiệp và thói quen tái chế trong đời sống dân cư.
Một vấn đề khác là hoạt động tái chế vẫn phụ thuộc vào thị trường tiêu thụ vật liệu thứ cấp. Do quy mô quốc gia nhỏ, Singapore phải xuất khẩu phần lớn vật liệu tái chế để tiếp tục xử lý. Khi chi phí vận chuyển tăng, giá nguyên liệu thứ cấp giảm hoặc thị trường quốc tế biến động, hiệu quả kinh tế của hoạt động tái chế cũng bị ảnh hưởng. Điều này nhắc nhở rằng xây dựng hệ thống thu gom thôi chưa đủ, mà còn phải phát triển thị trường cho những sản phẩm được làm từ nguyên liệu tái chế.
Vậy Việt Nam có thể học được gì từ Singapore?
Trước hết, cần chuyển trọng tâm từ tư duy thu gom và xử lý rác sang ngăn ngừa chất thải ngay từ nguồn phát sinh. Phân loại rác tại nguồn phải đi cùng hệ thống thu gom riêng biệt, cơ sở xử lý phù hợp và thị trường tiêu thụ sản phẩm tái chế. Nếu người dân đã phân loại nhưng rác vẫn bị trộn lẫn trong quá trình vận chuyển, toàn bộ nỗ lực ban đầu sẽ trở nên kém hiệu quả.
Thứ hai, cần thực thi thực chất trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), buộc doanh nghiệp tham gia tài chính và tổ chức thu hồi, tái chế bao bì, pin, thiết bị điện tử cùng những sản phẩm thuộc diện điều chỉnh. Đây là cách phân bổ lại chi phí môi trường, tránh tình trạng xã hội phải gánh toàn bộ hậu quả từ hoạt động sản xuất và tiêu dùng.
Thứ ba, cần đầu tư công nghệ xử lý dựa trên đặc điểm từng địa phương. Đốt rác phát điện có thể phù hợp với những đô thị lớn có lượng chất thải ổn định, nhưng không nên được xem là giải pháp thay thế cho tái chế. Công nghệ này đòi hỏi vốn đầu tư lớn, kiểm soát khí thải nghiêm ngặt và phương án xử lý tro sau đốt. Những khu vực có điều kiện phù hợp có thể ưu tiên ủ phân hữu cơ, xử lý sinh học hoặc thu hồi khí sinh học từ rác thực phẩm.
Cuối cùng, kinh nghiệm Singapore cho thấy quản lý rác thải không đơn thuần là nhiệm vụ của ngành vệ sinh môi trường. Đó là một chính sách liên ngành, cần sự phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp, nhà khoa học và cộng đồng. Công nghệ hiện đại có thể giúp xử lý hàng nghìn tấn rác mỗi ngày, nhưng không công nghệ nào có thể giải quyết triệt để vấn đề nếu xã hội vẫn duy trì thói quen tiêu dùng lãng phí và sử dụng quá nhiều sản phẩm dùng một lần.
Bài học lớn nhất từ Singapore có lẽ không nằm ở những nhà máy đốt rác hiện đại hay bãi chôn lấp ngoài khơi, mà ở cách quốc gia này nhìn nhận chất thải như một vấn đề phải được tính toán ngay từ khâu sản xuất, tiêu dùng đến cuối vòng đời sản phẩm. Muốn giảm rác thải bền vững, điều quan trọng nhất không phải là xây thêm những nơi chứa rác, mà là từng bước giảm sự phụ thuộc của nền kinh tế vào việc tạo ra rác.
CTV
Tags: Singapore, Rác thải