Toàn cảnh quan hệ ngoại giao Nga – Ukraina từ năm 1991 đến nay

Tiền đề dẫn đến căng thẳng giữa Nga và Ukraina, đỉnh điểm là “chiến dịch quân sự đặc biệt” của Nga ở đông Ukraina sáng 24/2/2022, không xảy ra trong một sớm một chiều. Đây là kết quả của tương tác chính trị giữa 2 nước trong suốt 30 năm qua.

Toàn cảnh quan hệ ngoại giao Nga – Ukraina từ năm 1991 đến nay

Quãng đường 30 năm có thể chia làm 3 giai đoạn, mỗi giai đoạn kéo dài một thập niên với những sự kiện bước ngoặt riêng. Đài DW của Đức tóm tắt như sau:

Năm 1992 – 2003: Ukraina tách ra

Tháng 12/1991, các nhà lãnh đạo của Ukraina cùng với Nga và Belarus chốt thỏa thuận Belovezhskiy về việc thành lập Cộng đồng các quốc gia độc lập (SNG), đánh dấu sự tan rã của Liên Xô. Moskva hy vọng duy trì ảnh hưởng thông qua SNG và khả năng cung cấp khí đốt giá rẻ.

Sau đó Nga và Belarus thành lập nhà nước liên minh, nhưng Ukraina ngày càng “trôi dạt” về phía phương Tây.

Điện Kremlin không hài lòng, nhưng Ukraina khi đó thừa hưởng từ Liên Xô đội quân gần nửa triệu người và kho vũ khí hạt nhân lớn thứ 3 thế giới. Kiev đồng ý giao hết tên lửa cho Nga để đổi lại đảm bảo an ninh (Bản ghi nhớ Budapest) và hỗ trợ kinh tế.

Mặt khác, phương Tây chưa có ý định thu nạp Ukraina về phe mình nên phản ứng của Moskva nhìn chung còn kiềm chế.

Thập niên đầu tiên sau khi Liên Xô tan rã, kinh tế Nga còn yếu ớt, trong khi cuộc xung đột Chechnya khiến ngân khố cạn kiệt. Năm 1997, Nga ký “Hiệp ước lớn” chia tách hạm đội Biển Đen và công nhận biên giới Ukraina, trong đó bao gồm bán đảo Crimea.

Năm 2003 – 2013: Tình bạn rạn nứt

Khủng hoảng ngoại giao đầu tiên giữa Moskva và Kiev xảy ra dưới thời Tổng thống Vladimir Putin. Mùa thu 2003, Nga bất ngờ xây dựng một con đập ở eo biển Kerch hướng tới đảo Tuzla của Ukraina. Kiev xem đây là hành động phân chia biên giới.

Căng thẳng được tháo ngòi sau cuộc gặp giữa lãnh đạo hai nước. Việc xây dựng đập dừng lại, nhưng tình bạn đã xuất hiện vết rạn nứt đầu tiên.

Trong cuộc bầu cử tổng thống Ukraina năm 2004, Nga ủng hộ ứng viên thân Kremlin là ông Viktor Yanukovich, nhưng nổ ra cuộc “Cách mạng cam” khiến ông này không được công nhận chiến thắng.

Chính trị gia thân phương Tây Viktor Yushenko trở thành tổng thống Ukraina. Chiến thắng của ông đánh dấu bước ngoặt thay đổi trong chính sách của Nga nhằm ngăn chặn các cuộc cách mạng màu mà Moskva cáo buộc do phương Tây giật dây.

Dưới thời ông Yushenko, Nga hai lần đóng van dẫn khí đốt qua Ukraina (năm 2006 và 2009) khiến châu Âu “lãnh đủ”.

Sự kiện chính dẫn đến tình hình ngày nay xảy ra vào năm 2008. Tại Hội nghị thượng đỉnh NATO ở Bucharest, Tổng thống Mỹ George Bush cố gắng để Ukraina và Gruzia nhận được kế hoạch hành động chuẩn bị trở thành thành viên của liên minh.

Ông Putin phản đối gay gắt. Moskva tuyên bố không công nhận nền độc lập hoàn toàn của Ukraina. Kết quả là Đức và Pháp chặn kế hoạch của ông Bush. Hai nước Ukraina và Gruzia được hứa hẹn chỗ trong NATO nhưng chưa biết khi nào.

Đi đường quân sự không xong, Ukraina quay sang lộ trình hội nhập kinh tế thông qua một hiệp định liên kết với Liên minh châu Âu (EU). Mùa hè năm 2013, vài tháng trước ngày Kiev có khả năng ký kết văn kiện, Nga tung đòn kinh tế, gần như chặn biên giới không cho hàng hóa Ukraina xuất khẩu.

Đến mùa thu, chính quyền Tổng thống Yanukovich (lên nắm quyền năm 2010) tuyên bố ngừng việc ký hiệp ước với Brussels do áp lực từ Nga. Quyết định này gây ra làn sóng biểu tình lớn ở Ukraina khiến ông Yanukovich phải bỏ chạy sang Nga tị nạn tháng 2/2014.

Năm 2014 – 2021: Sáp nhập Crimea và chiến sự ở Donbass

Nhân lúc ở Kiev trống ghế quyền lực, tháng 3/2014 Nga sáp nhập bán đảo Crimea. Cùng lúc này, quân đội Nga hậu thuẫn các lực lượng ly khai ở Donbass, miền đông Ukraina, dẫn đến sự thành lập của hai “nước cộng hòa nhân dân tự xưng” Donetsk và Lugansk.

Kiev phản ứng rất chậm, chờ đợi kết quả bầu cử tổng thống vào cuối tháng 5, rồi mới quyết định mở chiến dịch quân sự lớn lấy lại lãnh thổ đã mất kiểm soát.

Đến cuối tháng 8, Kiev cáo buộc Nga tung quân đội quy mô lớn đến Donbass (Nga phủ nhận). Đỉnh điểm là các lực lượng Ukraina chịu thất bại ở Ilovaisk. Chiến sự chỉ kết thúc vào tháng 9 với việc các bên ký kết Thỏa thuận Minsk, nhưng lệnh ngừng bắn liên tục bị vi phạm.

Đầu năm 2015, phe ly khai mở cuộc tấn công lớn, Kiev cáo buộc Nga triển khai quân đội không sắc phục trên lãnh thổ Ukraina. Sau vài thất bại quân sự của Kiev, Đức và Pháp làm trung gian cho các bên ký Thỏa thuận Minsk-2.

Năm 2021, Nga hai lần điều quân đến sát biên giới Ukraina vào mùa xuân và cuối mùa thu. Tháng 12, Tổng thống Putin lần đầu tiên ra tối hậu thư yêu cầu Mỹ và NATO không được kết nạp Ukraina và các nước Liên Xô cũ vào liên minh, và không được hỗ trợ quân sự. NATO từ chối.

Năm 2022: Nga công bố “chiến dịch quân sự đặc biệt” ở đông Ukraina

Ngày 21/2/2022, Tổng thống Vladimir Putin công nhận độc lập của hai nước cộng hòa ly khai ở miền đông Ukraina. Các văn bản pháp lý nhanh chóng được Quốc hội Nga thông qua.

Đáng chú ý, ông Putin tuyên bố công nhận lãnh thổ của “Cộng hòa nhân dân Donetsk” và “Cộng hòa nhân dân Lugansk” bao gồm cả tỉnh Donetsk và Lugansk của Ukraina, vốn rộng lớn hơn nhiều so với khu vực hiện do quân ly khai kiểm soát.

Sáng sớm 24/2, nhà lãnh đạo Nga công bố “chiến dịch quân sự đặc biệt” với mục đích “bảo vệ người dân tại Cộng hòa nhân dân Donetsk và Cộng hòa nhân dân Lugansk”.

Theo TUỔI TRẺ ONLINE

Tags: , ,