Khi ‘dân chủ’ trở thành công cụ thực thi quyền lực của chủ nghĩa đế quốc

Dân chủ không còn được nhìn nhận như giá trị giải phóng, mà như một hình thức áp đặt mới, nơi phương Tây tiếp tục giữ vai trò người thầy đạo đức, còn phần còn lại của thế giới là đối tượng cần được cải hóa.

Sự kiện đặc nhiệm Mỹ bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro ngày 3/1/2026 đã gây chấn động dư luận toàn cầu. Dù cách diễn giải sự kiện có khác nhau giữa các nguồn, phản ứng chính trị đi kèm lại cho thấy một khuôn mẫu quen thuộc: Hành động cưỡng chế được biện minh bằng ngôn ngữ dân chủ, nhân quyền và “khôi phục trật tự hiến định”. Sự kiện Venezuela vì thế trở thành một trường hợp điển hình để soi chiếu một hiện tượng rộng lớn hơn trong chính trị quốc tế đương đại: Chủ nghĩa đế quốc nhân danh dân chủ, nơi các giá trị phổ quát bị chuyển hóa thành công cụ thống trị.

Từ giá trị phổ quát đến ngôn ngữ quyền lực

Dân chủ, trong lịch sử tư tưởng chính trị hiện đại, vốn được xem là giá trị phổ quát gắn với quyền tự quyết của nhân dân. Tuy nhiên, trong bối cảnh quyền lực toàn cầu bất đối xứng, dân chủ ngày càng được vận hành như một ngôn ngữ quyền lực hơn là một nguyên tắc trung lập. Ai có quyền xác định một quốc gia “đủ dân chủ”? Ai có thẩm quyền tuyên bố một cuộc bầu cử là hợp pháp hay gian lận? Trong trật tự quốc tế hiện nay, quyền định nghĩa này phần lớn nằm trong tay các cường quốc phương Tây, đứng đầu là Mỹ.

Trường hợp Venezuela cho thấy sự chuyển dịch tinh vi từ giá trị sang công cụ. Việc gán nhãn “độc tài”, “phi dân chủ” cho chính quyền Caracas không chỉ là đánh giá chuẩn mực, mà còn là bước mở đầu cho chuỗi hành động cưỡng chế: Trừng phạt kinh tế, cô lập ngoại giao, công nhận lãnh đạo đối lập và cuối cùng là hành động trực tiếp mang tính bạo lực. Dân chủ, trong logic này, không còn là mục tiêu tự thân mà trở thành điều kiện chính trị để hợp thức hóa can thiệp.

Đế quốc hậu thuộc địa: Không chiếm đất, nhưng chiếm quyền quyết định

Khác với chủ nghĩa đế quốc cổ điển dựa trên chiếm đóng lãnh thổ, chủ nghĩa đế quốc đương đại vận hành thông qua việc kiểm soát quyền quyết định chính trị cốt lõi của quốc gia khác. Mỹ không cần đặt quân quản lâu dài hay sáp nhập lãnh thổ; thay vào đó, Washington tìm cách quyết định ai là lãnh đạo “hợp pháp”, thể chế nào được công nhận và con đường phát triển nào được chấp nhận.

Sự kiện ngày 3/1/2026, xét trong khung phân tích này, cho thấy sự suy yếu nghiêm trọng của nguyên tắc chủ quyền quốc gia. Việc một nguyên thủ đương nhiệm bị bắt giữ bởi lực lượng nước ngoài – dù được biện minh bằng lý do dân chủ hay pháp lý – đặt ra câu hỏi căn bản: chủ quyền còn ý nghĩa gì khi tính chính danh của lãnh đạo bị quyết định từ bên ngoài?

Dân chủ có điều kiện và chuẩn mực kép

Một đặc điểm nổi bật của chủ nghĩa đế quốc nhân danh dân chủ là chuẩn mực kép. Những vi phạm dân chủ ở các quốc gia đồng minh của Mỹ thường được bỏ qua hoặc giảm nhẹ, trong khi các nước không tuân thủ quỹ đạo chiến lược của Washington lại bị soi chiếu khắt khe. Dân chủ vì thế trở thành một thước đo linh hoạt, được điều chỉnh theo lợi ích địa – chính trị.

Venezuela không phải trường hợp cá biệt. Từ Iraq, Libya cho đến Panama trước đây, việc “xuất khẩu dân chủ” thường đi kèm với bạo lực quân sự, hỗn loạn chính trị và sự sụp đổ của nhà nước. Tuy nhiên, các hệ quả này hiếm khi làm suy giảm sức mạnh của diễn ngôn dân chủ; ngược lại, thất bại thường được giải thích như do “can thiệp chưa đủ sâu” hoặc “đặc thù văn hóa địa phương”.

Truyền thông và sự bình thường hóa bạo lực

Vai trò của truyền thông phương Tây là mắt xích không thể thiếu trong việc chuyển hóa giá trị dân chủ thành công cụ của chủ nghĩa đế quốc. Các bản tin, bình luận và khung diễn giải thường đặt trọng tâm vào “sự cần thiết” của hành động, hơn là tính hợp pháp của nó theo luật pháp quốc tế. Khi một nguyên thủ bị bắt giữ, câu hỏi không phải là liệu hành động đó có vi phạm chủ quyền hay không, mà là liệu người đó có “xứng đáng” bị loại bỏ hay không.

Cách tiếp cận này góp phần bình thường hóa bạo lực chính trị, biến những hành động vốn bị coi là ngoại lệ thành tiền lệ chấp nhận được nếu được bọc trong ngôn ngữ dân chủ. Theo thời gian, chính ngoại lệ trở thành chuẩn mực.

Khủng hoảng của trật tự quốc tế dựa trên luật lệ

Mỹ thường tự định vị mình là người bảo vệ “trật tự quốc tế dựa trên luật lệ”. Tuy nhiên, khi luật lệ được áp dụng có chọn lọc và bị đình chỉ trong những trường hợp “cần thiết”, trật tự đó mất đi tính phổ quát. Sự kiện Venezuela 2026 cho thấy một nghịch lý: Chính quốc gia kêu gọi tôn trọng luật lệ lại là bên sẵn sàng vượt qua chúng nhân danh giá trị cao hơn.

Điều này không chỉ làm suy yếu luật pháp quốc tế, mà còn thúc đẩy xu hướng đa cực hóa mang tính đối kháng. Các quốc gia Nam bán cầu ngày càng hoài nghi trước lời kêu gọi dân chủ từ phương Tây, xem đó như công cụ áp đặt hơn là thiện chí hỗ trợ.

Góc nhìn Nam bán cầu: Dân chủ và ký ức thuộc địa

Từ góc nhìn Nam bán cầu, dân chủ không thể tách rời khỏi ký ức thuộc địa và kinh nghiệm bị can thiệp. Khi các cường quốc phương Tây nhân danh dân chủ để can thiệp vào công việc nội bộ, ký ức về “sứ mệnh khai hóa” thời thuộc địa lập tức được kích hoạt. Venezuela, với lịch sử dài đối đầu ảnh hưởng Mỹ Latinh – Hoa Kỳ, là không gian nơi ký ức này đặc biệt sống động.

Sự kháng cự của Caracas – dù thành công hay thất bại – vì thế mang ý nghĩa vượt ra ngoài biên giới quốc gia. Nó phản ánh nỗ lực bảo vệ quyền tự quyết trong một trật tự quốc tế mà giá trị phổ quát ngày càng bị độc quyền định nghĩa.

*

Sự kiện đặc nhiệm Mỹ bắt giữ Tổng thống Venezuela ngày 3/1/2026 không chỉ là một biến cố chính trị đơn lẻ, mà là biểu hiện tập trung của chủ nghĩa đế quốc nhân danh dân chủ trong thế kỷ 21. Khi dân chủ bị chuyển hóa từ giá trị giải phóng thành công cụ thống trị, trật tự quốc tế đối mặt với khủng hoảng chính danh sâu sắc.

Câu hỏi then chốt không còn là liệu dân chủ có quan trọng hay không, mà là: Ai có quyền định nghĩa, áp dụng và cưỡng chế nhân danh dân chủ? Chừng nào quyền lực định nghĩa này vẫn tập trung vào tay một số ít cường quốc, dân chủ sẽ tiếp tục là ngôn ngữ của quyền lực hơn là tiếng nói của nhân dân.

REDSVN.NET

Tags: Dân chủ, Venezuela, Chủ nghĩa đế quốc, Bá quyền phương Tây, Bá quyền Mỹ