Chủ nghĩa tiêu dùng đã đẻ ra nhiều kiểu bánh Trung thu quái gở, dị hợm

Từ một thức quà đoàn viên bình dị, bánh Trung thu ngày nay đôi khi trở thành món quà phô diễn tiền bạc, thương hiệu và địa vị trong xã hội.

Mỗi mùa Trung thu, thị trường lại xuất hiện những hộp bánh được thiết kế ngày càng cầu kỳ. Có những hộp bánh không còn đơn thuần là vài chiếc bánh nướng, bánh dẻo, mà trở thành một “bộ quà tặng” xa xỉ với hộp gỗ, hộp sơn mài, kim loại mạ vàng, trà quý, rượu đắt tiền hay những phụ kiện đi kèm. Giá trị của chúng đôi khi lên tới hàng triệu, thậm chí hàng chục triệu đồng. Điều đáng nói không nằm ở việc một chiếc bánh có giá bao nhiêu, mà ở chỗ bánh Trung thu đang ngày càng bị cuốn vào logic của chủ nghĩa tiêu dùng: giá trị của món quà được đo bằng thương hiệu, hình thức và khả năng biểu thị địa vị của người tặng.

Trong truyền thống, bánh Trung thu trước hết là một thức quà của tình thân. Trung thu là thời điểm người ta hướng về gia đình, về trẻ nhỏ, về ánh trăng và những cuộc sum họp. Một chiếc bánh nướng, bánh dẻo được chia ra thành những miếng nhỏ, đặt bên ấm trà, để mọi người cùng thưởng thức. Cái quý của bánh không chỉ nằm trong nhân sen, đậu xanh, thập cẩm hay trứng muối, mà nằm trong khoảnh khắc con người ngồi cạnh nhau. Bánh là phương tiện của sự đoàn viên, chứ không phải bản thân nó là biểu tượng của giàu sang.

Thế nhưng, khi bánh Trung thu bước vào guồng quay của thị trường hiện đại, ý nghĩa ấy có nguy cơ bị đảo ngược. Một số sản phẩm cao cấp được quảng bá bằng chính ngôn ngữ của sự sang trọng: phiên bản giới hạn, nguyên liệu quý, thiết kế độc quyền, thương hiệu danh tiếng, bao bì đẳng cấp. Người mua không chỉ mua bánh để ăn mà còn mua một hình ảnh để trao cho người khác. Hộp bánh vì thế trở thành một thứ “ngôn ngữ xã hội”, nói rằng người tặng có tiền, có vị thế, biết lựa chọn những thứ đắt giá và thuộc về một tầng lớp nhất định.

Đây chính là một biểu hiện đáng suy nghĩ của chủ nghĩa tiêu dùng. Trong xã hội tiêu dùng, hàng hóa không chỉ đáp ứng nhu cầu sử dụng mà còn mang theo những giá trị biểu tượng. Một chiếc đồng hồ có thể cho biết địa vị, một chiếc xe có thể biểu thị thành công, một chiếc túi có thể trở thành dấu hiệu nhận diện tầng lớp. Và chiếc bánh Trung thu, vốn rất bình dị, cũng có thể bị kéo vào cơ chế ấy.

Khi đó, món quà không còn được đánh giá chủ yếu bởi tình cảm mà bởi giá tiền. Người nhận có thể vô thức đặt câu hỏi: hộp bánh này của thương hiệu nào, giá bao nhiêu, có đủ “sang” hay không? Người tặng cũng có thể cảm thấy cần lựa chọn một hộp bánh đắt hơn để thể hiện sự coi trọng đối tác, cấp trên hoặc người có vị trí xã hội. Từ một hành động trao gửi tình cảm, việc tặng bánh dần có thể trở thành một cuộc cạnh tranh âm thầm về khả năng tiêu dùng.

Điều đáng lo hơn là khi giá trị của món quà được gắn quá chặt với địa vị, những người không có khả năng tham gia vào cuộc chơi ấy dễ cảm thấy mình đang đứng ngoài một chuẩn mực xã hội mới. Một hộp bánh bình thường có thể bị xem là “không đủ sang”, dù nó ngon, tử tế và được làm bằng tất cả sự chăm chút. Một món quà vài trăm nghìn đồng có thể trở nên “kém giá trị” chỉ vì nó không mang một thương hiệu nổi tiếng. Khi ấy, chính chủ nghĩa tiêu dùng đã làm thay đổi cách con người nhìn nhận giá trị của một món quà.

Sự phô trương ấy cũng đặt ra một nghịch lý. Càng nhiều tiền được đổ vào bao bì và hình thức, chiếc bánh bên trong đôi khi càng trở thành phần phụ. Những hộp quà được chế tác cầu kỳ có thể gây ấn tượng mạnh ngay từ cái nhìn đầu tiên, nhưng sau khi những lớp giấy, hộp gỗ, dây ruy băng và phụ kiện được tháo bỏ, thứ còn lại vẫn chỉ là những chiếc bánh để ăn. Có những bao bì được thiết kế như vật phẩm sưu tầm, trong khi lượng vật liệu sử dụng cho việc đóng gói có thể lớn hơn rất nhiều so với nhu cầu thực tế của sản phẩm.

Đằng sau đó còn là một vấn đề về môi trường. Một mùa Trung thu với hàng triệu hộp bánh được sản xuất và tiêu thụ đồng nghĩa với một lượng lớn giấy, nhựa, kim loại, gỗ, mực in và các vật liệu đóng gói khác. Nếu một phần đáng kể trong số đó tồn tại chủ yếu để tạo cảm giác sang trọng trong vài phút trao tặng, chúng ta có quyền đặt câu hỏi liệu sự phô trương ấy có thực sự cần thiết.

Dĩ nhiên, không thể phủ nhận quyền lựa chọn của người tiêu dùng. Một người hoàn toàn có thể mua một hộp bánh đắt tiền vì yêu thích hương vị, thiết kế, chất lượng nguyên liệu hoặc muốn dành một món quà đặc biệt cho người mình trân trọng. Bản thân sản phẩm cao cấp cũng không phải điều đáng lên án. Vấn đề nằm ở chỗ xã hội có biến giá cả thành thước đo của tình cảm hay không, và con người có bắt đầu dùng những món quà ấy để chứng minh địa vị của mình hay không.

Có lẽ điều cần được giữ lại trong bánh Trung thu không phải là một công thức bất biến, mà là tinh thần phía sau nó. Bánh có thể thay đổi về nhân, về hình dáng, về kỹ thuật chế biến. Các thương hiệu cũng có thể sáng tạo những sản phẩm mới. Nhưng nếu bánh Trung thu chỉ còn là một vật phẩm xa xỉ được trao đổi trong những mối quan hệ xã hội, nó sẽ ngày càng xa rời ý nghĩa văn hóa vốn có.

Một chiếc bánh giản dị được cha mẹ mua cho con, một hộp bánh được người con mang về biếu ông bà, vài chiếc bánh đặt giữa bàn trà để cả gia đình cùng chia nhau vẫn có thể chứa đựng nhiều ý nghĩa hơn một món quà đắt tiền được trao đi chỉ vì phép xã giao. Bởi giá trị của Trung thu chưa bao giờ nằm ở việc chiếc bánh có thể chứng minh người ta giàu đến đâu.

Trung thu vốn là câu chuyện về ánh trăng, gia đình và sự đoàn tụ. Nếu một ngày nào đó người ta nhớ đến Trung thu trước hết bằng giá của những hộp bánh, tên tuổi của các thương hiệu và mức độ xa xỉ của bao bì, thì có lẽ thứ đã thay đổi không phải là chiếc bánh, mà là cách con người nhìn nhận về nó.

Và có lẽ, giữa một thị trường ngày càng biết cách khiến chúng ta muốn mua nhiều hơn, một chiếc bánh Trung thu vừa đủ ngon, vừa đủ đẹp, được trao bằng một tình cảm chân thành vẫn là một lời nhắc nhở giản dị rằng không phải mọi giá trị đều cần được quy đổi thành tiền.

CTV

Tags: Quan điểm sống, Tiêu dùng, Tết Trung thu, Chủ nghĩa tiêu dùng