Bàn về con đường đột phá công nghệ của Trung Quốc

Trong cuộc cạnh tranh công nghệ ngày càng quyết liệt, Trung Quốc đang cho thấy một cách tiếp cận khác biệt: không chỉ chạy đua để bắt kịp mà tìm cách xây dựng cả hệ sinh thái đổi mới có khả năng tự tiến hóa.

Nếu nhìn vào những thành tựu nổi bật của Trung Quốc trong khoảng một thập niên qua, từ trí tuệ nhân tạo, xe điện, pin, năng lượng tái tạo, robot, tàu vũ trụ cho tới viễn thông và sản xuất chip, có thể thấy một chuyển biến quan trọng: Trung Quốc không còn đơn thuần là “công xưởng của thế giới”. Nước này đang cố gắng trở thành một trong những trung tâm sáng tạo công nghệ lớn nhất thế giới.

Nền tảng đầu tiên của con đường ấy là quy mô đầu tư khổng lồ cho nghiên cứu và phát triển. Năm 2025, Trung Quốc chi khoảng 3.926 tỷ nhân dân tệ cho R&D, tương đương 2,80% GDP, tăng 8,1% so với năm trước. Đáng chú ý, chi cho nghiên cứu cơ bản tăng 11,1%, lên 277,8 tỷ nhân dân tệ. Quy mô này tạo ra một lợi thế mà rất ít quốc gia có thể sở hữu: Trung Quốc có thể đồng thời đầu tư vào nghiên cứu cơ bản dài hạn, phát triển công nghệ ứng dụng và nhanh chóng đưa kết quả nghiên cứu vào sản xuất quy mô lớn.

Nhưng tiền bạc chỉ là một phần của câu chuyện. Điểm đặc biệt trong mô hình Trung Quốc nằm ở sự kết hợp giữa nhà nước, doanh nghiệp, viện nghiên cứu và thị trường. Chính sách công xác định những lĩnh vực chiến lược, cung cấp nguồn lực và xây dựng hạ tầng; các doanh nghiệp cạnh tranh để biến công nghệ thành sản phẩm; còn thị trường nội địa khổng lồ tạo ra không gian thử nghiệm mà nhiều quốc gia khác khó có được.

Xe điện là một ví dụ tiêu biểu. Trung Quốc không chỉ phát triển một vài hãng xe thành công mà hình thành cả chuỗi cung ứng từ khai thác và tinh chế nguyên liệu, sản xuất pin, vật liệu mới, động cơ điện, phần mềm, chip điều khiển cho tới hệ thống sạc. Khi hàng triệu sản phẩm cùng được đưa ra thị trường, doanh nghiệp có điều kiện thu thập dữ liệu, giảm chi phí, cải thiện công nghệ và tiếp tục cạnh tranh. Đây là một vòng lặp đổi mới đặc biệt mạnh: sản xuất quy mô lớn giúp công nghệ rẻ hơn, công nghệ rẻ hơn lại mở rộng thị trường, thị trường lớn tiếp tục tạo động lực cho R&D.

Cách tiếp cận này cũng đang được chuyển sang trí tuệ nhân tạo và robot. Sự xuất hiện của các mô hình AI Trung Quốc cho thấy cuộc đua không chỉ xoay quanh việc sở hữu những con chip mạnh nhất. Nó còn là cuộc đua về thuật toán, dữ liệu, hiệu quả tính toán, phần mềm, ứng dụng và khả năng đưa AI vào hàng triệu doanh nghiệp. Trong khi đó, robot công nghiệp và robot hình người đang được xem như một hướng kết nối giữa AI với nền sản xuất vật chất.

Chính áp lực bên ngoài lại trở thành một động lực khác. Những hạn chế của Mỹ và các đồng minh đối với việc xuất khẩu chip tiên tiến, thiết bị sản xuất bán dẫn và công nghệ liên quan đã gây khó khăn thực sự cho Trung Quốc. Tuy nhiên, chúng đồng thời thúc đẩy mạnh hơn quá trình nội địa hóa. Một phân tích của CSIS năm 2026 nhận định các biện pháp kiểm soát đã tạo thêm động lực cho Trung Quốc phát triển thiết kế chip, thiết bị sản xuất và hệ sinh thái bán dẫn trong nước.

Điều này dẫn tới một đặc điểm quan trọng của con đường đột phá công nghệ Trung Quốc: “tự chủ” không nhất thiết có nghĩa là đóng cửa với thế giới. Trái lại, Trung Quốc vẫn cần thị trường quốc tế, chuỗi cung ứng toàn cầu, nhân tài, vốn, tri thức và hợp tác nghiên cứu. Mục tiêu sâu xa hơn là giảm những điểm nghẽn mà một đối thủ bên ngoài có thể sử dụng để làm gián đoạn quá trình phát triển.

Tuy nhiên, mô hình này cũng có những giới hạn. Quy mô lớn có thể tạo ra tốc độ, nhưng không tự động tạo ra những đột phá khoa học căn bản. Một nền kinh tế có thể sản xuất hàng triệu chiếc xe điện hoặc hàng tỷ thiết bị điện tử nhưng vẫn phải đối mặt với những bài toán khó hơn như công nghệ quang khắc tiên tiến, vật liệu thế hệ mới, khoa học sự sống hay những phát hiện nền tảng chưa có tiền lệ.

Vì thế, bước tiếp theo của Trung Quốc có lẽ không còn đơn giản là “đầu tư nhiều hơn”. Thách thức lớn hơn là nâng chất lượng của hệ thống đổi mới: tăng tỷ trọng nghiên cứu cơ bản, tạo môi trường thuận lợi hơn cho các ý tưởng có tính rủi ro cao, thu hút và giữ chân nhân tài hàng đầu, đồng thời cho phép doanh nghiệp thất bại và tái khởi động mà không bị loại khỏi cuộc chơi. Năm 2025, doanh nghiệp Trung Quốc đóng góp hơn 75% mức tăng R&D của toàn xã hội, cho thấy khu vực doanh nghiệp đã trở thành động lực chủ yếu của hệ thống đổi mới.

Một điểm đáng chú ý khác là Trung Quốc đang cố gắng biến lợi thế “số lượng” thành lợi thế “chất lượng”. Đến cuối năm 2025, nước này có khoảng 6,318 triệu bằng sáng chế sáng chế còn hiệu lực và 1,76 vạn doanh nghiệp “người khổng lồ nhỏ” chuyên biệt, tinh hoa. Đằng sau những con số ấy là một mạng lưới doanh nghiệp công nghệ quy mô lớn, các công ty chuyên môn hóa và những nhà cung cấp linh kiện có khả năng tạo thành các cụm công nghiệp hoàn chỉnh.

Nếu thành công, con đường này sẽ tạo ra một kiểu sức mạnh công nghệ khác với mô hình truyền thống. Đột phá không nhất thiết phải xuất hiện từ một phát minh duy nhất làm thay đổi thế giới. Nó có thể hình thành từ hàng triệu cải tiến nhỏ được thực hiện đồng thời, được kết nối bởi một thị trường khổng lồ và một hệ thống sản xuất có khả năng mở rộng cực nhanh.

Đó có lẽ chính là điểm đáng chú ý nhất trong câu chuyện công nghệ Trung Quốc. Thách thức đối với nước này không còn chỉ là làm ra một sản phẩm tốt hơn sản phẩm của người khác, mà là xây dựng một hệ sinh thái có khả năng liên tục tạo ra sản phẩm mới, giảm giá thành, mở rộng thị trường và tái đầu tư vào nghiên cứu. Khi một hệ thống đạt tới trạng thái ấy, khoảng cách công nghệ không còn được đo bằng một phát minh riêng lẻ, mà bằng tốc độ đổi mới của toàn bộ nền kinh tế.

Và nếu thế kỷ 20 chứng kiến cuộc cạnh tranh về công nghiệp hóa, thế kỷ 21 có thể chứng kiến một cuộc cạnh tranh sâu sắc hơn: quốc gia nào có khả năng biến khoa học thành công nghệ, công nghệ thành sản phẩm và sản phẩm thành một hệ sinh thái đổi mới tự duy trì. Trung Quốc đang đặt cược rất lớn vào con đường đó.

CTV

Tags: Trung Quốc, Chiến lược phát triển, Công nghệ