Những nguy cơ khi thế giới ngày càng phụ thuộc vào công nghệ

Công nghệ giúp con người sống tiện nghi hơn bao giờ hết, nhưng sự tiện nghi ấy cũng có thể trở thành điểm yếu nếu chúng ta phụ thuộc quá mức.

Trong phần lớn lịch sử, con người phải tự mình thực hiện hầu hết công việc để duy trì cuộc sống. Chúng ta ghi nhớ đường đi, tính toán bằng tay, viết thư, tìm kiếm thông tin trong sách, điều khiển phương tiện và trực tiếp giao tiếp với nhau. Ngày nay, chỉ một chiếc điện thoại thông minh đã có thể thay thế hàng chục công cụ trước đây. Trí tuệ nhân tạo có thể viết văn bản, dịch ngôn ngữ, phân tích dữ liệu; hệ thống định vị có thể dẫn đường; ngân hàng số cho phép chuyển tiền trong vài giây; những ngôi nhà thông minh có thể tự điều chỉnh ánh sáng, nhiệt độ và an ninh.

Không thể phủ nhận những lợi ích khổng lồ ấy. Vấn đề bắt đầu xuất hiện khi công nghệ không còn đơn thuần là công cụ hỗ trợ mà trở thành nền tảng không thể thiếu của đời sống. Khi đó, một sự cố kỹ thuật nhỏ cũng có thể gây ra những hậu quả lớn hơn rất nhiều so với trước đây.

Một trong những nguy cơ rõ ràng nhất là sự mong manh của các hệ thống phụ thuộc lẫn nhau. Điện, internet, viễn thông, hệ thống thanh toán, logistics, giao thông và các dịch vụ công ngày càng được kết nối bằng những mạng lưới kỹ thuật phức tạp. Một trung tâm dữ liệu gặp sự cố có thể khiến nhiều dịch vụ trực tuyến ngừng hoạt động. Một cuộc tấn công mạng vào cơ sở hạ tầng quan trọng có thể ảnh hưởng đến bệnh viện, sân bay, ngân hàng hoặc hệ thống cung cấp năng lượng. Càng nhiều hoạt động được số hóa, “diện tích” có thể xảy ra sự cố càng lớn.

Đáng chú ý hơn, sự phụ thuộc này thường khó nhận ra trong những ngày bình thường. Khi mọi thứ hoạt động hoàn hảo, con người gần như quên mất những hệ thống phía sau đang duy trì cuộc sống của mình. Chỉ đến khi GPS mất tín hiệu, mạng điện thoại bị gián đoạn, thẻ ngân hàng không hoạt động hay một nền tảng trực tuyến ngừng cung cấp dịch vụ, chúng ta mới nhận thấy mình đã giao phó bao nhiêu năng lực cho máy móc.

Một nguy cơ khác là sự suy giảm các kỹ năng cơ bản của con người. Khi điện thoại luôn có thể chỉ đường, chúng ta ít phải ghi nhớ bản đồ. Khi máy tính thực hiện phép tính, việc tính nhẩm trở nên ít cần thiết. Khi công cụ tìm kiếm và trí tuệ nhân tạo có thể cung cấp câu trả lời gần như tức thì, con người có thể dần mất thói quen tự tìm kiếm, kiểm chứng và suy luận.

Điều đáng lo không phải là việc sử dụng công nghệ để hỗ trợ tư duy. Vấn đề nằm ở chỗ con người có thể chuyển từ “được công nghệ hỗ trợ” sang “không thể suy nghĩ nếu không có công nghệ”. Hai trạng thái ấy rất khác nhau. Một người sử dụng máy tính để kiểm tra kết quả vẫn có khả năng phát hiện khi máy tính sai. Nhưng nếu hoàn toàn không hiểu vấn đề, họ có thể chấp nhận một kết quả sai chỉ vì nó được đưa ra bởi một hệ thống có vẻ thông minh.

Trí tuệ nhân tạo khiến vấn đề này trở nên đặc biệt đáng chú ý. AI có thể xử lý lượng thông tin khổng lồ và thực hiện nhiều nhiệm vụ từng cần đến con người, nhưng nó vẫn có thể tạo ra thông tin sai, hiểu nhầm ngữ cảnh hoặc đưa ra kết luận thiếu cơ sở. Khi AI ngày càng được tích hợp vào giáo dục, y tế, tài chính, hành chính và các hoạt động chuyên môn, nguy cơ lớn không nhất thiết nằm ở việc máy móc “thông minh hơn con người”, mà ở việc con người ngừng kiểm tra những gì máy móc đưa ra.

Sự phụ thuộc vào công nghệ cũng đặt ra một vấn đề khác: quyền kiểm soát dữ liệu. Một phần rất lớn đời sống hiện đại được ghi lại dưới dạng dữ liệu. Những gì chúng ta tìm kiếm, mua sắm, xem, di chuyển, trao đổi và tương tác đều có thể để lại dấu vết số. Dữ liệu có thể giúp các dịch vụ trở nên thuận tiện hơn, nhưng đồng thời cũng tạo ra một hồ sơ ngày càng chi tiết về mỗi cá nhân.

Nếu dữ liệu tập trung trong tay một số ít tổ chức, quyền lực của họ cũng có thể gia tăng tương ứng. Một công nghệ tưởng như chỉ giúp con người tiết kiệm thời gian có thể đồng thời tạo ra khả năng theo dõi, dự đoán và tác động đến hành vi ở quy mô chưa từng có. Vì vậy, câu hỏi về công nghệ không chỉ là “nó làm được gì?”, mà còn là “ai kiểm soát nó, ai sở hữu dữ liệu và con người có quyền lựa chọn đến đâu?”.

Một nguy cơ ít được chú ý hơn là sự thay đổi trong các mối quan hệ xã hội. Công nghệ giúp con người kết nối với những người ở cách xa hàng nghìn kilomet, nhưng nó cũng có thể khiến những tương tác trực tiếp trở nên ít thường xuyên hơn. Một thế giới mà mọi nhu cầu đều có thể được đáp ứng qua màn hình có nguy cơ trở thành thế giới trong đó con người ngày càng ít tiếp xúc với cộng đồng thực tế.

Ở cấp độ rộng hơn, công nghệ còn có thể tạo ra sự bất bình đẳng mới. Những người có khả năng tiếp cận công nghệ hiện đại, có kỹ năng số và hiểu cách sử dụng AI sẽ có nhiều lợi thế hơn những người không có điều kiện tương tự. Nếu quá trình chuyển đổi số diễn ra nhanh hơn khả năng thích nghi của xã hội, khoảng cách giữa các nhóm người có thể ngày càng lớn.

Điều đó không có nghĩa con người nên quay lưng với công nghệ. Trái lại, rất khó hình dung một xã hội hiện đại có thể phát triển mà không dựa vào công nghệ. Vấn đề nằm ở cách chúng ta thiết kế mối quan hệ giữa con người và máy móc. Một hệ thống tốt không phải là hệ thống khiến con người hoàn toàn không cần làm gì, mà là hệ thống vẫn cho phép con người hiểu, kiểm soát và can thiệp khi cần thiết.

Có lẽ nguyên tắc quan trọng nhất là không nên trao cho công nghệ những năng lực mà con người không còn khả năng thay thế trong trường hợp khẩn cấp. Các hệ thống quan trọng cần có phương án dự phòng. Con người cần duy trì những kỹ năng căn bản. Dữ liệu cần được bảo vệ. Những quyết định quan trọng cần có sự giám sát của con người. Và xã hội cần chuẩn bị cho khả năng một ngày nào đó, dù chỉ trong vài giờ hoặc vài ngày, những công nghệ quen thuộc có thể không hoạt động.

Công nghệ càng tiến bộ, câu hỏi quan trọng không còn là chúng ta có thể khiến máy móc làm được bao nhiêu việc. Câu hỏi quan trọng hơn là con người còn giữ được bao nhiêu khả năng tự chủ khi máy móc làm hầu hết những việc ấy. Sự tiến bộ thực sự có lẽ không phải là xây dựng một thế giới không cần con người, mà là xây dựng một thế giới trong đó công nghệ càng mạnh thì con người càng có khả năng sử dụng, kiểm soát và sống cùng nó một cách có trách nhiệm.

CTV

Tags: Trí tuệ nhân tạo, Dữ liệu - Bảo mật, Công nghệ