Năm điều thách thức sự trỗi dậy của Trung Quốc

Bất chấp vẻ ngoài tự tin, vẫn còn nhiều vấn đề khiến giới cầm quyền cao nhất của Trung Quốc phải bận tâm. Có 5 vấn đề thực sự khiến họ bận tâm: đặc điểm địa lý, nước Mỹ, sự trỗi dậy và trở lại của các cường quốc khác, “chủ nghĩa ly khai” và sự ổn định kinh tế.

Bài viết của Tiến sĩ Jonathan Ward, nhà sáng lập Quỹ Atlas chuyên tư vấn về Trung Quốc, Ấn Độ và khu vực Ấn Độ Dương. Ông nhận bằng Tiến sĩ về quan hệ Trung – Ấn tại Đại học Oxford, nhận bằng thạc sĩ tại Đại học Columbia. Ông nói được tiến Trung, Nga và Ả Rập và đi tới rất nhiều khu vực ở Trung Quốc, Ấn Độ và Ấn Độ Dương. Reed Simmons là sĩ quan Hải quân Mỹ. Ông lấy bằng thạc sĩ tại Đại học Harvard. Phân tích trong bài thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không đại diện cho Bộ Quốc phòng và Hải quân Mỹ. Bài viết được đăng trên The National Interest.

Mối lo ngại của Trung Quốc về sự rạn nứt trong nước vẫn tồn tại ngay cả khi Trung Quốc gia tăng tập trung vào thế giới bên ngoài.

Trong nhiệm kỳ tổng thống của George W. Bush, nhiều người biết đến việc ông hỏi Chủ tịch Trung Quốc khi đó là Hồ Cẩm Đào điều gì khiến ông mất ngủ vào ban đêm. Hồ Cẩm Đào đáp rằng đó là vấn đề tạo việc làm: Làm thế nào ông chắc chắn có thể mang lại việc làm cho 25 triệu người gia nhập lực lượng lao động mỗi năm?

Trung Quốc dưới thời Hồ Cẩm Đào là một kỷ nguyên khác. “Sự trỗi dậy hòa bình của Trung Quốc” nhường chỗ cho “sự phục hưng vĩ đại của dân tộc Trung Hoa”, và tại Đại hội XIX của Đảng Cộng sản Trung Quốc (ĐCSTQ) diễn ra vào tháng 10/2017, Tập Cận Bình đã tuyên bố rõ ràng rằng Trung Quốc giờ đây sẽ “tiến gần hơn đến vũ đài trung tâm”.

Hiện nay, có rất nhiều thứ cho thấy sự tự tin của Trung Quốc, từ vấn đề Biển Đông đến căn cứ quân sự đầu tiên của họ ở nước ngoài, từ Ngân hàng đầu tư cơ sở hạ tầng châu Á đến sáng kiến “Vành đai và Con đường”, cấu trúc cho sự hiện diện toàn cầu của Trung Quốc ngày càng được tiết lộ. Vai trò lãnh đạo của Trung Quốc đã thay đổi nhiều như thế nào? Bất chấp vẻ ngoài tự tin, vẫn còn nhiều vấn đề khiến giới cầm quyền cao nhất của Trung Quốc phải bận tâm.

Khi ĐCSTQ trở lại hoạt động sau một kỳ đại hội đảng mang tính khai tâm mở trí, các tác giả đã chọn ra 5 hạng mục thực sự khiến họ bận tâm: đặc điểm địa lý, nước Mỹ, sự trỗi dậy và trở lại của các cường quốc khác, “chủ nghĩa ly khai” và sự ổn định kinh tế.

Đặc điểm địa lý

Điều gì thúc đẩy sự mở rộng và thái độ quyết đoán của Trung Quốc? Mặc dù đã có nhiều bài viết về quyền đánh bắt cá, các nguồn dầu lửa và những tuyên bố chủ quyền lãnh thổ mang tính lịch sử, nhưng điều ít được nghiên cứu hơn lại là một chủ đề có tính toàn diện hơn: đặc điểm địa lý chiến lược không thuận lợi.

Trung Quốc hiện là quốc gia thương mại lớn nhất thế giới; sự thịnh vượng liên tục của nước này dựa vào các tuyến thông tin liên lạc mở trên biển. Tuy nhiên, quyền tiếp cận biển khơi của Trung Quốc bị giới hạn một cách đáng kể. Từ phía Đông, các tàu phải đi qua những eo biển tiếp giáp với các thực thể thù địch tiềm tàng – Nhật Bản và Đài Loan. Từ phía Tây, quyền tiếp cận Biển Đông về cơ bản bị giới hạn ở các eo biển Malacca, Sunda và Lombok.

Khi chống lại khả năng dễ bị tổn thương chiến lược này, thường được mô tả là “tình thế tiến thoái lưỡng nan Malacca”, việc Trung Quốc ồ ạt xây dựng hải quân, xây dựng đảo trên Biển Đông và sáng kiến “Vành đai và Con đường” nên được coi là một chính sách duy nhất. Hãy xem xét vấn đề năng lượng. Theo Cơ quan năng lượng quốc tế, Trung Quốc đã nhập khẩu dầu mỏ để đáp ứng khoảng 64% nhu cầu của họ trong năm 2016, một con số dự kiến sẽ tăng lên đến 80% vào năm 2035. Không phải ngẫu nhiên khi dự án quan trọng nhất của sáng kiến “Vành đai và Con đường” – Hành lang kinh tế Trung Quốc-Pakistan – lại tập trung vào cơ sở hạ tầng giao thông vận tải và năng lượng từ Gwadar đến Tân Cương, đa dạng hóa các tuyến đường cung cấp của Trung Quốc. Trung Quốc đầu tư vào đâu, quân đội của họ sẽ theo đến đó. Quân giải phóng nhân dân Trung Quốc (PLA) gần đây đã mở căn cứ ở nước ngoài đầu tiên của họ tại Djibouti, nằm ngoài một nút thắt chiến lược và là một động thái dựa trên những đợt triển khai lực lượng ở Ấn Độ Dương và những đóng góp vào các chiến dịch chống cướp biển của Hải quân PLA. Một chiến lược rõ ràng xuất hiện, làm sáng tỏ cách tiếp cận toàn chính phủ của Trung Quốc tới chính sách “phòng thủ tích cực”.

Sự mở rộng của Trung Quốc trên toàn cầu thường được xem là một dấu hiệu của sức mạnh đang gia tăng. Nó hẳn cũng là một sự thừa nhận tình trạng bất ổn đang gia tăng được phản ánh ở các lợi ích toàn cầu được mở rộng của nước này. Việc thành công của “Giấc mộng Trung Hoa” của Tập Cận Bình phần lớn phải vượt qua một vài nút thắt hàng hải chắc chắn khiến các nhà lãnh đạo Trung Quốc do dự.

Nước Mỹ

Mao Trạch Đông, người sáng lập nước Cộng hòa nhân dân Trung Hoa, đã nói: “Một ngày nào đó, sớm hay muộn, Mỹ nhất định sẽ từ bỏ các vị trí ở Tây Thái Bình Dương và rút về nước, giống như họ từng phải từ bỏ các khu vực khác trên thế giới”.

Cho dù các nhà hoạch định chính sách Mỹ có thích hay không thì tầm nhìn của ĐCSTQ vẫn bao gồm cả việc thay thế Mỹ ở châu Á. Điều đã thay đổi là Trung Quốc giờ đây không chỉ là một cường quốc châu Á mà còn là một bên tham gia chủ yếu trên phạm vi toàn cầu. Như đã được đề cập đến ở phần đầu bài viết, các nhu cầu về nguồn lực của Trung Quốc không thể được đáp ứng trong phạm vi biên giới Trung Quốc. Sự trỗi dậy của quân đội Trung Quốc sẽ theo dấu các nhu cầu của hoạt động thương mại của Trung Quốc và cuối cùng sẽ đòi hỏi phải có các năng lực đáng kể trên phạm vi toàn cầu. Tuy nhiên, Trung Quốc phải tiến tới tăng cường cả về kinh tế lẫn quân đội của mình dưới bóng của siêu cường có ảnh hưởng lớn là Mỹ mà không kích động một phản ứng có thể gây nguy hiểm đến sự trỗi dậy của Trung Quốc.

Mỹ vẫn có lợi thế so với Trung Quốc về tổng sản phẩm quốc nội (GDP) thực tế, năng lực quân sự, các liên minh và mối quan hệ đối tác toàn cầu, và kinh nghiệm thực sự trong việc triển khai sức mạnh cả ở châu Á lẫn trên toàn thế giới. Tuy nhiên, Mỹ là một “gã khổng lồ” đang bị phân tâm, với những ưu tiên quốc gia cạnh tranh nhau. Ban lãnh đạo Trung Quốc vốn phải hướng lái với sự thận trọng khi trỗi dậy dưới cái bóng của nền hòa bình kiểu Mỹ. Điều mà ban lãnh đạo Trung Quốc lo ngại là Mỹ có thể đưa ra những kết luận không dễ chịu về bản chất của sự trỗi dậy của Trung Quốc và sự thách thức của Trung Quốc đối với vai trò lãnh đạo của Mỹ. Hai khả năng có thể xảy ra bao gồm việc bao vây khu vực ngoại vi của Trung Quốc bằng hệ thống phòng thủ tên lửa, hoặc sự trả đũa