Venezuela từ điểm nhìn Nam bán cầu: Chủ quyền, ký ức thuộc địa và sự kháng cự

Để hiểu Venezuela một cách thấu đáo, cần đặt quốc gia này trong bối cảnh Nam bán cầu, nơi chủ quyền không chỉ là khái niệm pháp lý, mà là thành quả lịch sử mong manh; nơi ký ức thuộc địa vẫn tiếp tục chi phối hiện tại; và nơi sự kháng cự trước bá quyền không đơn thuần là lựa chọn chính trị, mà là điều kiện sinh tồn.

Trong các tường thuật chủ lưu của truyền thông và học giới phương Tây, Venezuela thường được đặt vào khung phân tích xoay quanh “khủng hoảng quản trị”, “thất bại kinh tế” hay “chủ nghĩa độc tài”. Cách tiếp cận này có xu hướng cô lập Venezuela như một trường hợp lệch chuẩn, tách rời khỏi lịch sử dài hạn của khu vực và khỏi cấu trúc quyền lực toàn cầu. Trái lại, khi nhìn từ Nam bán cầu – không gian trí tuệ được định hình bởi ký ức thuộc địa, kinh nghiệm lệ thuộc và các hình thức kháng cự – Venezuela hiện lên như một biểu hiện tập trung của cuộc đấu tranh vì chủ quyền trong một trật tự quốc tế bất bình đẳng.

Nam bán cầu như một không gian lịch sử – chính trị

Khái niệm Nam bán cầu không chỉ mang ý nghĩa địa lý, mà còn phản ánh một vị thế lịch sử trong trật tự thế giới. Các quốc gia Nam bán cầu chia sẻ kinh nghiệm bị chinh phục, khai thác và áp đặt mô hình phát triển từ bên ngoài. Dù nhiều quốc gia đã giành độc lập hình thức, cấu trúc quyền lực toàn cầu vẫn tiếp tục tái sản xuất sự lệ thuộc thông qua thương mại bất bình đẳng, tài chính quốc tế và can thiệp chính trị.

Trong không gian đó, Mỹ Latinh giữ vị trí đặc biệt. Khu vực này là nơi chủ nghĩa thực dân châu Âu để lại di sản sâu đậm, đồng thời trở thành “sân sau” của Hoa Kỳ trong suốt thế kỷ 20. Vì vậy, mọi diễn biến chính trị tại Venezuela đều khó có thể tách rời khỏi ký ức tập thể về sự can thiệp và áp đặt từ bên ngoài.

Chủ quyền như một vấn đề hiện sinh

Đối với nhiều quốc gia Nam bán cầu, chủ quyền không phải là điều hiển nhiên. Nó là kết quả của các cuộc đấu tranh kéo dài và thường xuyên bị thách thức. Trong trường hợp Venezuela, việc khẳng định chủ quyền gắn chặt với kiểm soát tài nguyên, đặc biệt là dầu mỏ, và quyền tự quyết trong việc lựa chọn mô hình phát triển.

Từ lăng kính Nam bán cầu, các biện pháp trừng phạt kinh tế, phong tỏa tài chính và đe dọa can thiệp quân sự không chỉ là công cụ chính sách đối ngoại, mà là sự tiếp nối của logic thuộc địa bằng phương tiện mới. Chúng làm suy yếu khả năng tự quyết của quốc gia, buộc chính quyền và người dân phải hoạt động trong một không gian lựa chọn bị thu hẹp nghiêm trọng. Do đó, phản ứng của Venezuela trước sức ép quốc tế thường được nhìn nhận không phải như sự “ngoan cố”, mà như nỗ lực bảo vệ một chủ quyền vốn đã mong manh.

Ký ức thuộc địa và sự nghi ngờ cấu trúc

Một đặc điểm nổi bật của lăng kính Nam bán cầu là sự nhạy cảm với ký ức lịch sử. Những ký ức này không chỉ tồn tại trong sách giáo khoa, mà được truyền lại qua trải nghiệm tập thể về bất công và bạo lực. Tại Venezuela, ký ức về các cuộc can thiệp, đảo chính và thao túng chính trị trong khu vực đã tạo ra một sự nghi ngờ sâu sắc đối với các tuyên bố “nhân đạo” hay “dân chủ” đến từ các cường quốc phương Bắc.

Sự nghi ngờ này không nhất thiết đồng nghĩa với việc ủng hộ vô điều kiện cho mọi chính sách của chính quyền trong nước. Thay vào đó, nó phản ánh một thái độ cảnh giác mang tính cấu trúc: Khi lịch sử cho thấy các can thiệp bên ngoài thường dẫn đến mất ổn định và lệ thuộc, việc khước từ chúng trở thành phản xạ chính trị dễ hiểu. Điểm nhìn Nam bán cầu vì thế đặt câu hỏi không chỉ về hành vi của chính quyền Venezuela, mà còn về động cơ và hệ quả của các sức ép quốc tế.

Sự kháng cự như thực hành chính trị

Trong nhiều phân tích phương Tây, sự kháng cự của Venezuela trước áp lực bên ngoài thường bị mô tả như hành động cản trở dân chủ hoặc duy trì quyền lực cá nhân. Tuy nhiên, từ góc nhìn Nam bán cầu, kháng cự có thể được hiểu như một thực hành chính trị nhằm tái khẳng định quyền tự chủ trước một trật tự bất bình đẳng.

Sự kháng cự này không chỉ diễn ra ở cấp độ nhà nước, mà còn thể hiện trong diễn ngôn và liên kết quốc tế. Việc Venezuela tìm kiếm quan hệ với các quốc gia và khối ở Nam bán cầu, hoặc thúc đẩy các hình thức hợp tác ngoài quỹ đạo phương Tây, phản ánh mong muốn thoát khỏi sự lệ thuộc đơn cực. Dù các chiến lược này có thể mang lại kết quả hạn chế, chúng vẫn mang ý nghĩa biểu tượng quan trọng đối với một xã hội từng trải qua lịch sử thuộc địa.

Chuẩn mực kép và bất bình đẳng diễn ngôn

Một trong những vấn đề nổi bật khi nhìn Venezuela từ Nam bán cầu là sự tồn tại của chuẩn mực kép trong đánh giá quốc tế. Các hành động bị coi là không thể chấp nhận khi xuất phát từ các quốc gia Nam bán cầu lại thường được biện minh khi diễn ra ở các nước lớn hoặc đồng minh của họ. Điều này tạo ra một cảm nhận sâu sắc về bất công, củng cố niềm tin rằng trật tự quốc tế hiện tại không trung lập.

Trong bối cảnh đó, việc Venezuela bị phán xét chủ yếu thông qua các tiêu chuẩn do phương Tây đặt ra càng làm nổi bật sự bất công trong mối quan hệ giữa các quốc gia. Góc nhìn Nam bán cầu kêu gọi mở rộng không gian diễn ngôn, cho phép các quốc gia bị phán xét cũng có quyền định nghĩa trải nghiệm và ưu tiên của mình.

Venezuela như biểu tượng vượt ra ngoài biên giới

Đối với nhiều xã hội Nam bán cầu, Venezuela không chỉ là một quốc gia cụ thể, mà còn là biểu tượng của cuộc đối đầu giữa chủ quyền và bá quyền. Cách thế giới đối xử với Venezuela được nhìn nhận như phép thử cho khả năng tồn tại của chủ quyền quốc gia trong một trật tự toàn cầu do các cường quốc chi phối.

Sự quan tâm này không nhất thiết xuất phát từ sự đồng thuận với mọi chính sách của Caracas, mà từ nỗi lo chung: Nếu chủ quyền của Venezuela có thể bị xâm phạm dễ dàng, thì điều gì ngăn cản việc điều tương tự xảy ra với các quốc gia khác trong Nam bán cầu?

*

Nhìn Venezuela từ lăng kính Nam bán cầu cho phép vượt qua các cách giải thích giản lược và đạo đức hóa thường thấy trong diễn ngôn phương Tây. Trong khung nhìn này, Venezuela hiện lên như một không gian nơi chủ quyền, ký ức thuộc địa và sự kháng cự đan xen chặt chẽ. Các lựa chọn chính trị của quốc gia này, dù gây tranh cãi, không thể tách rời khỏi lịch sử lệ thuộc và bối cảnh bất bình đẳng toàn cầu.

Lăng kính Nam bán cầu không nhằm lý tưởng hóa Venezuela hay phủ nhận các vấn đề nội tại, mà nhằm đặt chúng vào một bối cảnh rộng hơn, nơi quyền lực, lịch sử và diễn ngôn cùng định hình thực tại. Chỉ khi thừa nhận sự đa dạng của các góc nhìn và trải nghiệm lịch sử, cộng đồng quốc tế mới có thể tiến gần hơn tới một trật tự thực sự công bằng và tôn trọng chủ quyền.

REDSVN.NET

Tags: Venezuela, Nghiên cứu quốc tế, Bá quyền phương Tây, Phương Nam toàn cầu