Khoảng cách giàu nghèo và giấc mơ xã hội chủ nghĩa của Việt Nam thế kỷ 21

Trong hành trình xây dựng một xã hội công bằng, dân chủ và văn minh, Việt Nam đã đạt nhiều thành tựu kinh tế đáng kể. Tuy nhiên, sự gia tăng khoảng cách giàu nghèo đang đặt ra những câu hỏi đáng suy ngẫm về con đường hiện thực hóa giấc mơ xã hội chủ nghĩa.

Sau gần bốn thập niên đổi mới, Việt Nam đã chuyển mình từ một quốc gia nghèo với nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang một trong những nền kinh tế năng động nhất khu vực. Thu nhập bình quân đầu người tăng mạnh, hàng chục triệu người thoát nghèo, cơ sở hạ tầng phát triển nhanh chóng và tầng lớp trung lưu ngày càng mở rộng. Những thành tựu đó là minh chứng cho sức sống của công cuộc đổi mới cũng như khả năng thích ứng của mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Tuy nhiên, đi cùng với sự phát triển là một hiện tượng khó tránh khỏi: khoảng cách giàu nghèo ngày càng rõ nét. Trong các đô thị lớn, những khu chung cư siêu sang, biệt thự triệu đô và dãy xe sang trọng xuất hiện ngày càng nhiều. Song song với đó là những người lao động phải chật vật chi trả tiền thuê nhà, những công nhân sống trong các khu trọ chật hẹp, hay những gia đình ở vùng sâu vùng xa vẫn đối mặt với khó khăn về giáo dục, y tế và cơ hội phát triển. Hai bức tranh tương phản ấy tồn tại song song trong cùng một xã hội đang tăng trưởng nhanh.

Khoảng cách giàu nghèo không đơn thuần là sự khác biệt về thu nhập. Điều đáng chú ý hơn là sự chênh lệch về cơ hội. Người sinh ra trong những gia đình có điều kiện thường được tiếp cận nền giáo dục tốt hơn, môi trường phát triển thuận lợi hơn và mạng lưới quan hệ xã hội rộng hơn. Trong khi đó, nhiều người xuất phát từ hoàn cảnh khó khăn phải vượt qua những rào cản lớn hơn để đạt được thành công. Đáng lo ngại hơn, sự chênh lệch về cơ hội này còn được truyền lại cho những thế hệ kế tiếp.

Trong lý luận xã hội chủ nghĩa, công bằng xã hội luôn là một giá trị cốt lõi. Tuy nhiên, công bằng không đồng nghĩa với cào bằng. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, sự khác biệt về thu nhập vẫn được thừa nhận như hệ quả của năng lực, trình độ, mức độ đóng góp và khả năng thích ứng với thị trường. Vấn đề nằm ở chỗ khoảng cách đó được kiểm soát như thế nào và liệu nó có làm suy giảm cơ hội vươn lên của những nhóm yếu thế hay không.

Một trong những nghịch lý của thời đại hiện nay là nền kinh tế càng phát triển, giá trị tài sản càng tăng nhanh thì giấc mơ sở hữu nhà ở của nhiều người trẻ càng trở nên xa vời. Tại các thành phố lớn, giá bất động sản tăng nhanh hơn nhiều so với tốc độ tăng thu nhập. Không ít người lao động có việc làm ổn định nhưng vẫn phải đối mặt với viễn cảnh dành phần lớn cuộc đời để trả nợ mua nhà hoặc chấp nhận sống trong tình trạng thuê trọ kéo dài. Khi những nhu cầu cơ bản như nhà ở trở nên khó tiếp cận, cảm nhận về công bằng xã hội cũng bị ảnh hưởng.

Sự phát triển của nền kinh tế số cũng đang tạo ra những hình thức phân hóa mới. Những người sở hữu tri thức, công nghệ, vốn và dữ liệu có khả năng tích lũy tài sản nhanh hơn rất nhiều so với lao động phổ thông. Trí tuệ nhân tạo, tự động hóa và các nền tảng số mở ra cơ hội lớn cho tăng trưởng, nhưng đồng thời cũng có thể làm gia tăng khoảng cách giữa các nhóm lao động nếu không có chính sách thích hợp về đào tạo và chuyển đổi nghề nghiệp. Đây là thách thức không chỉ riêng Việt Nam mà của hầu hết các quốc gia trên thế giới.

Tuy nhiên, sẽ là phiến diện nếu chỉ nhìn vào mặt tiêu cực của khoảng cách giàu nghèo. Thực tế cho thấy chính sự phát triển kinh tế đã tạo ra nguồn lực để đầu tư cho giáo dục, y tế, an sinh xã hội và các chương trình giảm nghèo. Trong nhiều năm qua, Việt Nam vẫn duy trì được những thành tựu đáng kể trong việc giảm tỷ lệ hộ nghèo, mở rộng bảo hiểm y tế và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Điều đó cho thấy vấn đề không phải là loại bỏ hoàn toàn sự khác biệt về thu nhập, mà là bảo đảm mọi người đều có cơ hội tham gia và hưởng lợi từ quá trình phát triển.

Giấc mơ xã hội chủ nghĩa trong thế kỷ 21 vì thế có lẽ không còn được hiểu theo nghĩa xây dựng một xã hội mà mọi người có mức sống giống nhau. Thay vào đó, nó hướng tới việc tạo dựng một xã hội nơi thành công không bị quyết định bởi nơi một người được sinh ra, nơi giáo dục chất lượng không chỉ dành cho người giàu, nơi người lao động có thể xây dựng một cuộc có sống chất lượng cao bằng sức lao động của mình và nơi những người yếu thế không bị bỏ lại phía sau trong cuộc đua phát triển.

Lịch sử cho thấy mọi xã hội đều phải đối mặt với bài toán phân phối thành quả tăng trưởng. Nếu quá chú trọng bình đẳng mà kìm hãm động lực phát triển, nền kinh tế có thể trì trệ. Nhưng nếu chỉ chạy theo tăng trưởng mà bỏ quên công bằng, những bất ổn xã hội có thể tích tụ và làm suy yếu nền tảng phát triển lâu dài. Thách thức của Việt Nam hiện nay chính là tìm ra điểm cân bằng giữa hai mục tiêu tưởng như đối lập ấy.

Khoảng cách giàu nghèo vì thế không chỉ là một vấn đề kinh tế mà còn là một phép thử đối với lý tưởng phát triển của đất nước. Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao vào giữa thế kỷ 21, câu hỏi quan trọng không chỉ là đất nước sẽ giàu lên đến đâu, mà còn là sự thịnh vượng ấy sẽ được chia sẻ như thế nào. Câu trả lời cho câu hỏi đó có thể sẽ quyết định mức độ thành công của giấc mơ xã hội chủ nghĩa trong thế kỷ 21.

REDSVN.NET