Đôi nét về tục thờ ông địa và thần tài của người Việt

Hình tượng vị thần dân dã này rất đa dạng và phong phú, song chúng ta có thể tìm thấy ở ba dạng: Ông Địa dâng liễn trong lễ cúng đình, Ông Địa múa cùng Lân và Ông Địa trong tranh thờ, tượng thờ… Nói chung, trong danh mục các thần có lẽ chẳng có vị thần nào có khuôn mặt cười vui vẻ, rất… hề và gần gũi như Ông Địa.

Là cư dân nông nghiệp, trải qua suốt chiều dài lịch sử, thần Đất là một đối tượng tín ngưỡng quan trọng. Giờ đây, khi công thương nghiệp, dịch vụ phát triển thì Thổ Thần, Thổ Địa – nôm na gọi là Ông Địa – vẫn còn hiện diện ở khắp mọi nơi: hoặc trên nóc chiếc tủ con bán thuốc lá lẻ bên lề đường, hoặc một góc của cửa tiệm buôn, hay sát tường một tiểu sảnh, một phòng khách sang trọng, hoặc được thờ tự riêng trong các ngôi miếu, trong khuôn viên chùa chiền, đình làng…

 NGUỒN GỐC ĐỊA

Tín ngưỡng thờ thần Đất được định danh chính thức qua ghi chép bằng văn tự vào đầu thế kỷ thứ 14 trong sách “Việt điện u linh”: Ông Địa xuất hiện ở xứ Giao Châu thế kỷ thứ 7 qua câu chuyện tranh tài của thần Đá – Thạch Khanh với Thổ Lệnh trưởng – một phúc thần của quan Đô Đốc nhà Đường vào những năm 650 – 655. Tài liệu thư tịch cổ cũng cho biết việc Lư Ngư lập đền thờ Thổ Địa ở quán Già La (713-739), Cao Biền lập một đền thờ Thổ Địa ở tả cung đô hộ Giao Châu (860-873)… Và Thổ Địa đã thâm nhập vào hệ thống thần linh nước Việt trước thời Lê Long Đĩnh làm vua (1005-1009). Khi chưa lên ngôi, ông vua Ngọa triều này đã cầu xin thần Thổ Địa sông Đằng Châu phù hộ cho mình… giành được ngai vàng!

 ĐỊA CẦU MƯA

Thổ  Địa ở Đằng Châu (Hưng Yên) là vị thần có chức năng “cầu mưa, tạnh rất linh ứng”. Lê Long Đĩnh đã thử tài của thần làm mưa bên kia sông, bên này sông lại tạnh ráo. Tức thì “quả nhiên nửa bên kia sông mưa rất to, còn nửa bên này chỉ có gió mát”. Điều này chỉ ra rằng Thổ Địa coi ra đã bước từ tín lý phồn thực (khả năng sinh sản của đất) nguyên ủy ra tín lý “phong điều vũ thuận”, đậm tín chất tín ngưỡng cầu mùa trong nông nghiệp. Đó là chuyện của thế kỷ thứ 11, song ở lễ cầu mưa, đảo vũ tại Nam Bộ thì Thổ Địa chỉ có trách nhiệm thay mặt cho dân đi xin Rồng làm mưa. Ở đây, Thổ Địa không là thần, theo đúng nghĩa là bậc tôn kính, mà chỉ là Ông Địa – một “linh quan” rất dễ nhờ vả.

Theo đó, khi gặp hạn hán, dân làng làm một hình Rồng bằng rơm rước từ ruộng ra sông, đi đầu có Ông Địa và Rồng, kế đó độ chừng 15 – 20 trai tráng diễn trò bơi cạn theo nhịp canh, trống và hát: “Cộc! Cộc! Hồ bơi/ Trời cho mưa xuống/ Cho dân làm ruộng/ Lúa đổ đầy kho/ Dân ăn cho no/ Dân chèo cho mạnh.” (Cuối mỗi câu toàn thể hô lớn: Hồ bơi! Hồ bơi!) Ra đến sông, họ chở Rồng và Địa ra giữa sông và đẩy cả hai xuống nước. Địa hì hụp trồi đầu lên, liền bị hỏi: “Bao giờ mưa?” Địa bông lơn: “Tháng sau mưa!”, tức thì bị đè đầu xuống nước. Hết bận này đến bận khác, cho đến khi Địa bảo: “Mai… mai mưa!” thì mới được vớt lên ghe mà hể hả ra về. Địa cầu mưa hóa trang hệt Địa múa Lân.

LÂN VÀ ĐỊA

Hình tượng Ông Địa phổ biến trong dân gian là Địa trong múa Lân. Vai Địa trong múa Lân xuất hiện như một người dẫn đường. Địa ở đây được hiểu là một vị thần có trách nhiệm quản lý một cộng đồng dân sự trong một khu vực, rất mẫn cán và thông thạo mọi việc, nắm rõ địa bàn mà mình quản lý. Và Địa cũng với tư cách là người tiếp dẫn điều lành đến với người dân và thay mặt dân bày tỏ sự hoan hỉ của mình đối với những điều tốt lành ấy bằng sự vui vẻ, hài hước.

Địa có mặt trong múa Lân được giải thích qua câu chuyện: “Địa lừa Lân hái trộm cỏ Linh Chi đem về trị bệnh cứu người và dụ Lân xuống núi giúp đời” và cũng theo truyền thống: “Lân xuất hiện là báo hiệu thái bình, giúp dân có cuộc sống thịnh trị”. Hễ ở đâu có Lân là ở đó có Địa với cái bụng bự, gương mặt tròn trĩnh cùng với cái miệng cười hề hề, tay phe phẩy quạt, đi tới đi lui… Địa là một vai hề phụ diễn cho Lân. Về mặt nghệ thuật, Lân và Địa là hai mặt đối lập trong một thể thống nhất “trang nghiêm và hài hước, đĩnh đạc và phóng túng, bài bản và tự phát”… Hai mặt đối lập này chế ngự lẫn nhau tạo nên hiệu quả tổng thể của nghệ thuật múa Lân trong hội hè.

ĐỊA VÀ NÀNG

Ngoài múa Lân, hình tượng Thổ Địa trong chặp bóng tuồng Địa – Nàng cũng xuất hiện phổ biến trong các lễ hội Vía Bà, cúng miếu Thổ Thần ở hầu hết thôn ấp, phố phường Nam Bộ. Trong hình thức diễn xướng tổng hợp đậm phong cách hát bội này, Địa là vai diễn chính cùng với vai Nàng – một tiên nữ vốn là thuộc hạ của Tây Vương Mẫu từ trên Trời xuống trần gian với sứ mệnh đi tìm Cây huê Giếng nước cho dân làng (tượng trưng cho tài lộc trong 12 tháng và mưa thuận gió hòa).

Địa có trách nhiệm dẫn đường cho Nàng, song Địa lại thể hiện cái bản chất phàm ăn, tục uống, đòi hỏi lắm điều kiện rất hài ở suốt chuyến đi. Do đó, tính chất vui nhộn có cả hỉ, nộ, ái ố, rất gần gũi với đời và tính châm biếm là đặc trưng chủ yếu trong vở Địa – Nàng. Các trò Địa đẻ, Địa ăn vụng chè, Địa kể các bài vè bông lơn… biểu hiện rõ rệt tính chất phóng túng của diễn xướng nghi lễ dân gian, khác với tính chất nghiêm trang của nghi thức thực hành nghi lễ chính thống ở miếu mạo. Chính vì vậy, trong dân gian, vai Địa – vai Nàng tài danh đã trở thành “diễn viên ngôi sao” suốt mấy thế kỷ qua.

TƯỢNG ĐỊA CƯỜI

Dù  là Địa trong múa Lân hay Địa trong chặp bóng tuồng Địa – Nàng, tất thảy đều vui vẻ, đặc trưng là nụ cười.

Ngày xưa, tượng Địa không sản xuất hàng loạt theo kiểu đúc khuôn mà là được nặn tay bằng đất sét, hoặc đục đẽo bằng gỗ, hay tô đắp bằng vữa hồ. Mỗi tượng một vẻ và cái đẹp là nụ cười với miệng rộng hoác đến mang tai. Dù tượng làm bằng nhiều chất liệu khác nhau từ đất sét, gốm đất nung sơn màu đến gốm sứ men màu thì việc trau chuốt cái miệng cười của Địa sao cho “có duyên” luôn là yêu cầu quan trọng đối với nghề làm tượng Địa. Nụ cười Ông Địa bắt đầu từ tín lý đất thuộc hành Thổ – một hành luôn có chức năng điều hòa các hành khác. Theo đó, Thổ Địa là vị thần chỉ có chức năng ban phước, đem tài lộc cho gia chủ mà hầu như không bao giờ và cũng không có khả năng giáng họa cho một ai. Thậm chí, sau một vài hôm cúng kiếng tử tế mà buôn bán cứ ế ẩm thì “tín đồ của Địa” múc một thau nước và lấy tượng Địa “trấn nước” một hồi để cho Địa… biết điều mà tích cực siêng năng hơn trong việc phù hộ cho gia chủ!

ĐỊA BỤNG BỰ

Cùng với nụ cười của Địa là cái bụng bự chang bang. Từ cái bụng bự của Địa mà trong dân gian có nhiều sự tích, có lắm giai thoại để giải thích. Thật ra, việc thờ Thần Đất bắt nguồn từ tín lý phồn thực của tín ngưỡng nông nghiệp: Đất cũng có khả năng sinh đẻ và trong xa xưa Đất được coi là Mẹ Đất – một thần nữ có khả năng sản sinh ra nông sản, ngũ cốc, lương thực… Về sau, khi quan niệm trọng nam khinh nữ của chế độ phụ quyền thống trị, thần Đất được gọi tôn kính là “Ông Địa”. Song dấu vết cổ xưa vẫn còn bảo lưu trước hết là cái bụng… bầu, và cặp vú lớn – hai biểu tượng của sự sinh sản.

Trong trò diễn khôi hài gọi là “Địa đẻ” của cặp Địa – Nàng cũng bộc lộ cái cốt lõi của việc thực hành nghi lễ cầu mưa đậm tính phồn thực, tức cầu xin Đất đẻ ra hoa trái, nông sản cho con người:

      Địa:  Nói chơi với chị chớ
Địa sanh sanh hóa hóa để đức lại thế gian
Chứ Địa đực đẻ củi đòn với đá trái chớ đẻ gì!   

Nói chung, tín lý “sanh sanh hóa hóa” là cách nói về sự thành tạo của tạo hóa mà xa xưa  đều gắn bó với nữ thần. Ở tập hợp tượng Ông Địa nay còn sưu tập được, chúng ta thấy có không ít tượng có niên đại cổ (bằng đất sét) vẫn còn dáng dấp nữ không chỉ ở yếu tố “phong nhũ phì đồn” mà ở cả nhân diện của tượng. Loại tượng này tôi định danh là loại tượng “Ông Địa Bà Bóng”. Tất nhiên, các thế hệ tượng Địa sau này có thay đổi nhiều, song tất cả các mẫu mã đều không gạt bỏ được dấu ấn của tín lý phồn thực của Nữ Thần Đất ở đặc điểm vú và bụng. Không biết tín lý đó có quan hệ gì với Thần Đất Ấn Độ Roshashi (La Sát nữ) luôn được thể hiện theo xu hướng được gọi là nghệ thuật nhục hay không?

ĐỊA VÀ THẦN TÀI

Đến cuối thế kỷ thứ 19, Thổ Địa với tín lý phồn thực vẫn còn được quan niệm là vị thần Tài Lộc. “Đại Nam Quốc âm tự vị”, xuất bản năm 1896, định nghĩa: Thổ Thần là “Thần Đất, thần giữ tiền bạc” (T. II, tr.366). Rồi mãi đến khi kinh tế hàng hóa phát triển, công thương nghiệp trở thành một bộ phận quan trọng trong nền kinh tế thị trường thì yêu cầu từ thực tiễn hồi đầu thế kỷ thứ 20, đòi hỏi phải có một vị thần chuyên trách việc tiền bạc – đó là Thần Tài. Tuy vậy Thần Tài vẫn chưa thoát khỏi sự ràng buộc của Thần Đất, cụ thể là Thần Tài luôn được thờ bên cạnh thần Thổ Địa như một cặp đôi không thể tách rời nhau.

Thoạt đầu, Thần Tài tay cầm túi đựng tiền, tay ôm bó lúa… dần dần túi tiền và bó lúa được thay bằng thỏi vàng sáng rực. Đó là dấu ấn của thời kim tiền vào những thập niên cuối thế kỷ trước. Và rồi thời đại mới với sự bùng nổ thông tin và xã hội tiêu dùng, chúng ta lại thấy xuất hiện loại tượng Thần Tài rất hiện đại: lưng đeo cassette và tai nghe headphone, có lẽ Thần Tài đang theo dõi tin tức thị trường hay đang nghe nhạc pop, rock… Đó là thứ Thần Tài hiện đại, nhưng dù hiện đại thì thứ Thần Tài ấy vẫn ngồi bên cạnh Ông Địa như cũ.

Quan niệm coi Thần Đất, Thổ Địa là Thần Tài là nếp nghĩ của nhiều dân tộc có lịch sử lâu dài “dĩ nông vi bản”. Cộng đồng người Hoa ở xứ ta cũng coi Thần Đất Thổ Địa Phước Đức chánh thần là Tài Thần mặc dù trong truyền thống tín ngưỡng đã có một hệ thống Tài thần qui củ: Thần Tài Triệu Công Minh, Văn Tài Thần, Võ Tài Thần, Lưu Hải, Hòa hợp nhị tiên… Đề cập việc này ở đây, chúng tôi muốn lưu ý rằng vị Thần Tài người Việt thờ tự phổ biến hiện nay có hình tướng y hệt “Thổ Địa Phước Đức chánh thần” thấy trong các chùa Hoa (hiểu là Quan Đế miếu, Thiên Hậu cung… ), nếu không nói là hình tướng Thần Tài xứ ta bắt nguồn trực tiếp từ Thổ Địa Phước Đức chánh thần của người Hoa.

TƯỢNG ĐỊA VÀ DI LẶC

Hình tượng Địa ngày càng đa dạng và thay đổi về mặt tạo hình, nhưng Địa và Phật Di Lặc lại càng lúc càng “giống nhau hơn” ở kiểu ngồi đế vương thanh nhàn (Mahàraga-lilàrana) cho nên trong dân gian đã có sự nhầm lẫn hoặc đồng nhất giữa tượng Ông Địa và tượng Phật Di Lặc.

 Một số gia đình đã mua tượng Phật Di Lặc về thờ ở nơi thờ Thổ Địa và Thần Tài. Ở Trung Quốc, tượng Phật Di Lặc được thờ phổ biến như Thần Tài, mà người ngoại quốc gọi là “Ông lão Trung Hoa vui vẻ”. Tượng Di Lặc du nhập vào nước ta, phổ biến là tượng Di Lặc cầm hay nâng hoặc ngồi trên thỏi vàng với câu chúc chữ Hán “Kim ngọc mãn đường”. Ngoài thỏi vàng, tượng Phật Di Lặc luôn cầm xâu chuỗi hoặc cái túi vải – được gọi chung là “Bố Đại hòa thượng”. Theo truyền thuyết, vị Hòa thượng này là hóa thân của Phật Di Lặc. Còn ở Ông Địa thì đa phần đầu chít khăn đầu rìu dắt mối hai bên, tay cầm quạt, cỡi cọp, trường hợp này thì cái khăn bịt trên đầu và tay cầm quạt là đặc điểm để phân biệt tượng Ông Địa và tượng Phật Di Lặc.

ĐỊA CỠI CỌP

Đa số tượng Ông Địa đều cỡi hay ngồi tựa lưng vào cọp vàng. Trong tín ngưỡng dân gian, cọp vàng được chạm khắc hay vẽ ở bình phong các đình làng với ý nghĩa Hoàng hổ biểu thị cho Hoàng Đế – vị thần ở vị trí trung tâm thuộc hành Thổ trong hệ thống thần Ngũ phương Ngũ Thổ. Các hướng Đông, Tây, Nam, Bắc do các thần hổ xanh, hổ trắng, hổ đỏ, hổ đen cai quản. Do đó Ông Địa cỡi cọp vàng là một biểu hiện được căn cứ vào thuyết Ngũ hành, cụ thể là tín ngưỡng Ngũ đế.

Cũng có cách giải thích trên cơ sở lịch sử văn hóa: Ông Địa cỡi cọp là hình tượng hào hùng bắt nguồn từ lịch sử khẩn hoang vùng đất mới phương Nam. Cỡi cọp có ý nghĩa rằng lưu đan đã diệt được cọp – vị chúa tể sơn lâm, để lập nên thôn ấp, ruộng rẫy, xóm làng. Ở khía cạnh lịch sử – tín ngưỡng, tượng Địa cỡi cọp vàng đơn giản là sự tích hợp tập tục thờ Thần Đất và tập tục thờ Hoàng Hổ trấn trạch, ở phương trung ương của Đạo giáo. Cũng có cách giải thích theo cách so sánh: cọp ở tượng Địa là mô phỏng tượng của thần Trị viên Thái Tuế hay Thần Tài Triệu Công Minh của người Hoa hoặc kiểu tượng kỳ thú của Phật giáo. Các giả thuyết này chưa có căn cứ để xác định.

ĐIẾU THUỐC CỦA ÔNG ĐỊA

Dù  chịu ảnh hưởng của các tín ngưỡng khác thì Ông Địa là sáng tạo độc đáo, ít nhiều mang tính hiện thực được biểu hiện rõ rệt là ở điếu thuốc – một thứ lễ vật dâng cúng không thể thiếu. Nếu nói rằng con người sáng tạo ra thần thánh theo hình ảnh của mình thì có lẽ đây là một ví dụ điển hình. Ông Địa quấn khăn theo kiểu chít khăn đầu rìu, tay cầm điếu thuốc lá đang cháy dở quả là hình ảnh một lão nông Nam Bộ.

 QUẠT CỦA ÔNG ĐỊA

Khi gặp việc vui vẻ, thuận lợi, người thời nay thường nói rằng: “mát trời Ông Địa”. Câu nói dường như bắt nguồn từ làn gió vô hình của chiếc quạt trên tay Ông Địa. Cái quạt dùng để biểu thị sự mát mẻ, tự nó có ý nghĩa đem đến điều lành, vì vậy chúng ta thường bắt gặp những chiếc quạt thuộc loại “đồ mỹ nghệ” treo lủng lẳng đâu đó trong nhà hay trên xe hơi với những câu chúc “Phong điều võ thuận”, “Nhất buồm phong thuận”, “Phong đăng hòa cốc”…

 Khó mà truy nguyên nguồn gốc cụ thể từ đâu khiến cái quạt tích hợp vào hình tượng Ông Địa ngoài cái tín lý phổ biến nói trên. Ở đây, căn cứ vào lôgic Ông Địa là hình tượng người nông dân thời khai hoang thì cái quạt của Ông Địa đầu tiên là “cái quạt mo” – cái quạt của thằng Bờm, quạt của nông dân thường dùng và rồi đến cái quạt xếp, các loại quạt khác có hình dáng mô phỏng các loại lá, nó còn chứa đựng những ý nghĩa biểu trưng. Quạt ba tiêu là loại quạt giống “cái tàu lá chuối”. Truyện Tây Du Ký đã đem đến nước ta cái quạt ba tiêu có công năng làm tắt lửa Hỏa Diệm Sơn, chống được hạn hán. Còn quạt lá đề là loại quạt có hình dáng giống lá bồ đề, một biểu tượng thiêng liêng của nhà Phật, có người gọi đó là quạt lá vả, đượm phong thái tiêu dao, nhàn lạc của đạo tiên.

Hình tượng và các đồ vật cầm tay của Ông Địa luôn thay đổi hình dáng, nhưng nội dung vẫn giữ nguyên cái cốt lõi. Chẳng hạn, cái quạt mo, đến nay Ông Địa trong múa Lân vẫn còn dùng là vật không thể thiếu trong khi múa cùng Lân. Cứ thấy Ông Địa quạt, chúng ta như luôn cảm nhận được làn gió mát mẻ và như nghe lời chúc… rất đã: “mát trời Ông Địa!”.

Theo DU LỊCH TÂM LINH

Tags: ,